1. Di chúc bằng miệng là gì?

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Còn di chúc miệng được quy định tại Điều 629 của Bộ luật Dân sự năm 2015 trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng. Nếu sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

Di chúc bằng miệng thực chất là một trong hai hình thức của di chúc ngoài di chúc bằng văn bản (Di chúc phải được lập thành văn bản, nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng - Điều 627 của Bộ luật Dân sự năm 2015). Việc lập di chúc bằng miệng này cũng rất đặc thù trong trường hợp người lập di chúc bị cái chết đe dọa (tức sắp qua đời) và không thể lập di chúc bằng văn bản được. Và nếu không còn căn cứ người đó bị cái chết đe dọa tức là 03 tháng sau người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc bằng miệng sẽ không còn giá trị nữa và bị mặc nhiên hủy bỏ. Ngoài ra nếu người để lại di chúc miệng có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc của mình đã lập vào bất cứ lúc nào. Nếu trường hợp người lập di chúc miệng bổ sung di chúc thì di chúc đã lập và phần bổ sung có hiệu lực pháp luật như nhau, nếu một phần của di chúc đã lập và phần bổ sung có mâu thuẫn thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực pháp luật.

Di chúc miệng là sự thể hiện ý chí trực tiếp của người để lại di chúc mong muốn sau khi mình chết sẽ chuyển tài sản của mình cho một chủ thể nào đó (cá nhân, tổ chức). Di chúc miệng có đặc thù là thể hiện ngay nhưng không được lập thành văn bản nên điều kiện để di chúc bằng miệng có giá trị pháp lý và được công nhận hợp pháp để sau này phát sinh hiệu lực thực hiện là điều mà quy định của pháp luật dân sự nói rất rõ.

2. Điều kiện để di chúc bằng miệng có giá trị pháp lý.

Như đã trao đổi ở trên thì di chúc bằng miệng vẫn là một trong các hình thức của di chúc và có thể được pháp luật công nhận tức là hợp pháp và sẽ có giá trị pháp lý nhưng để hợp pháp thì di chúc bằng miệng phải đáp ứng các điều kiện sau:

- Điều kiện về người lập di chúc: Người thành niên có đủ điều kiện theo quy định sẽ có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình. Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi được lập di chúc, nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc. Trong trường hợp di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc thì mới được coi là di chúc hợp pháp. Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.

Ngoài ra, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép.

- Điều kiện về nội dung của di chúc: Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật.

- Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Như vậy di chúc miệng muốn được coi là hợp pháp thì phải đáp ứng điều kiện về chủ thể lập di chúc (như minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép) và khi để lại di chúc miệng sẽ phải có ít nhất hai người làm chứng. Người làm chứng trong việc này có thể là tất cả mọi người nhưng trừ người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc; người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Sau khi những người làm chứng nghe xong phải ghi chép lại và cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào tờ di chúc đó. Trong thời hạn 05 ngày thì phải đi công chứng/chứng thực di chúc miệng đó.

Nội dung sau khi ghi nhận di chúc miệng phải đáp ứng quy định về nội dung của di chúc bao gồm các nội dung chủ yếu sau: Ngày, tháng, năm lập di chúc; Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc; Họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản; Di sản để lại và nơi có di sản.

Lưu ý không nên tẩy xóa, sửa chữa nội dung của di chúc, không được viết tắt hoặc viết bằng ký hiệu, nếu có nhiều trang thì mỗi trang phải được ghi số thứ tự.

3. Anh trai lập di chúc bằng miệng để lại đất cho em gái thì có giá trị pháp lý không?

Việc anh trai để lại di chúc bằng miệng cho em gái thì đây là trường hợp thừa kế theo di chúc và thông qua di chúc miệng. Đây là một trong các quyền của người lập di chúc đó là quyền chỉ định người thừa kế (chỉ định em gái được nhận đất của mình sau khi chết) nên việc để lại đất cho em gái thông qua di chúc miệng là hoàn toàn đúng quy định của pháp luật. Do vậy, để lại đất cho em gái theo cách này vẫn có thể hợp pháp và có giá trị pháp lý nhưng phải đáp ứng các điều kiện, quy định của pháp luật như chúng tôi đã phân tích ở mục trên.

Về chủ thể người lập di chúc chỉ cần anh của bạn là người thành niên trong trạng thái minh mẫn, sáng suốt khi để lại di ngôn, không bị bất cứ ai lừa dối, đe dọa, cưỡng ép về việc để lại mảnh đất này của mình. Các nội dung khi di chúc bằng miệng cũng không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, hình thức di chúc không trái quy định của luật.

Một số lưu ý khi để lại di chúc miệng để cho đất cho em gái là đầu tiên mảnh đất này phải thuộc quyền sử dụng của phía anh trai, không nhất thiết phải có các giấy tờ chứng minh về quyền sử dụng đất nhưng mảnh đất khi muốn để lại cho em gái thì không được có tranh chấp, quyền sử dụng đất không bị kê biên để bảo đảm thi hành án và trong thời hạn sử dụng đất (đáp ứng theo quy định tại Điều 188 của Luật Đất đai năm 2013).

Di chúc bằng miệng phải hợp pháp theo quy định của Điều 630 của Bộ luật Dân sự năm 2015. Với người em gái thì không được thuộc những người không được quyền hưởng di sản, trừ khi người anh đó vẫn biết hành vi của người em mình nhưng vẫn muốn để lại cho em thì người em gái vẫn được hưởng di sản bình thường.

Trường hợp anh để lại di chúc miệng cho em gái đất và em gái đã thực hiện đúng quy định để di chúc miệng này hợp pháp sẽ phát sinh một trong hai trường hợp sau.

- Trường hợp 1: Nếu người anh không có những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc như con chưa thành niên hoặc đã thành niên nhưng không có khả năng lao động, cha, mẹ và vợ theo quy định tại Điều 644 của Bộ luật Dân sự năm 2015. Đối với trường hợp này khi di chúc miệng đó hợp pháp thì người em gái sẽ được nhận mảnh đất theo di chúc miệng của người anh.

- Trường hợp 2: Nếu người anh có một trong những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc như đã nêu ở trên mà người anh chỉ có mỗi tài sản là mảnh đất này muốn để lại cho người em. Trong trường hợp này người em muốn nhận mảnh đất thì những người không phụ thuộc vào nội dung của di chúc phải từ chối nhận tài sản thừa kế thì người em mới đứng tên hợp pháp được. Trường hợp họ không từ chối, không đồng ý cho người em gái thì những người này sẽ được hưởng bằng hai phần ba suất nếu người anh không để lại di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó.

Ngoài ra, quý khách hàng có thể tham khảo bài viết cùng chủ đề tại địa chỉ: Di chúc miệng có thể bị sửa đổi hay không?

Trên đây là bài tư vấn của chúng tôi, mọi thắc mắc quý khách hàng xin vui lòng liên hệ số Hotline tư vấn pháp luật thừa kế: 1900.6162 hoặc địa chỉ email lienhe@luatminhkhue.vn để được giải đáp. Xin chân thành cảm ơn!