Chế độ ăn, mặc của học sinh trường giáo dưỡng quy định thế nào?

Chế độ ăn, mặc và sinh hoạt vật chất là nền tảng bảo đảm các quyền cơ bản và thể hiện tính nhân văn trong công tác giáo dục, cải tạo đối với người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính. Việc đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn về dinh dưỡng, nhu yếu phẩm và điều kiện sinh hoạt không chỉ là nghĩa vụ pháp lý của Nhà nước mà còn là điều kiện thiết yếu cho sự phát triển thể chất và tinh thần của học sinh trong môi trường giáo dưỡng. Dựa trên các quy định của Điều 149 Luật Thi hành án Hình sự năm 2019 nội dung dưới đây làm rõ hai phương diện trọng tâm: chế độ ăn theo tiêu chuẩn định lượng và chế độ ăn đặc thù; cùng với chế độ mặc, đồ dùng sinh hoạt và bảo hộ lao động được cấp phát hằng năm.  

1. Khung pháp lý và nguyên tắc đảm bảo phúc lợi học sinh trường giáo dưỡng

Chế độ ăn, mặc của học sinh trường giáo dưỡng được quy định tại Điều 149 Luật Thi hành án Hình sự năm 2019, được hướng dẫn chi tiết về định lượng tại Điều 35 Nghị định số 118/2024/NĐ-CP.

Việc quy định chế độ vật chất tối thiểu này ở cấp độ Luật thể hiện sự nâng cao tính pháp lý và tính ổn định của các quy tắc về phúc lợi cơ bản cho người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính. Hệ thống pháp luật khẳng định chế độ ăn, mặc không chỉ là một quyền vật chất mà còn là yếu tố nền tảng trong quá trình giáo dưỡng, củng cố tính nhân quyền trong môi trường cưỡng chế. Các tiêu chuẩn định lượng cụ thể được quy định tại Nghị định 118/2024/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số Điều của Luật Thi hành án Hình sự.  Cơ chế phân cấp này cho phép cơ quan quản lý linh hoạt điều chỉnh các định mức chi tiết theo thực tế kinh tế - xã hội mà không cần phải sửa đổi Luật, đồng thời duy trì sự kiểm soát chuyên môn chặt chẽ.

Pháp luật Việt Nam thiết lập các tiêu chí rõ ràng cho việc cung cấp lương thực, thực phẩm, và chất đốt. Lương thực, thực phẩm, chất đốt phải bảo đảm chất lượng và có mức giá trung bình theo thời giá thị trường tại địa phương. Yêu cầu về chất lượng và giá cả thị trường này có vai trò kép: đảm bảo ngân sách nhà nước được sử dụng hợp lý và ngăn chặn việc cung cấp thực phẩm kém chất lượng do gian lận về giá. Để thực thi hiệu quả quy định này, cần có cơ chế giám sát độc lập định kỳ bởi các cơ quan chức năng, nhằm xác minh tính minh bạch và sự phù hợp của giá trị thực phẩm đối với chi phí định mức, đảm bảo học sinh nhận được chế độ ăn tương xứng với quy định của pháp luật.

2. Chế độ ăn, mặc của học sinh trường giáo dưỡng

Khoản 1 Điều 149 LTHAHS, được chi tiết hóa tại Khoản 1 Điều 35 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, tập trung vào ba khía cạnh chính của chế độ ăn: tiêu chuẩn định lượng cơ bản, chế độ tăng cường trong các dịp đặc biệt, và đảm bảo vệ sinh y tế.

Căn cứ khoản 1 Điều 149 LTHAHS quy định như sau: "Học sinh được bảo đảm tiêu chuẩn định lượng về gạo, rau xanh, thịt, cá, đường, nước mắm, dầu ăn, bột ngọt, muối, chất đốt. Ngày lễ, tết theo quy định của pháp luật, học sinh được ăn thêm nhưng mức ăn không quá 05 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường. Học sinh được bảo đảm ăn, uống hợp vệ sinh. Chế độ ăn đối với học sinh ốm đau, bệnh tật, thương tích do y sỹ hoặc bác sỹ chỉ định."

2.1. Tiêu chuẩn định lượng cơ bản hàng tháng

Căn cứ khoản 1 Điều 35 Nghị định số 118/2024/NĐ-CP Học sinh được Nhà nước đảm bảo tiêu chuẩn định lượng mỗi tháng như sau: 20 kg gạo tẻ; 1,5 kg thịt lợn; 1,5 kg cá; 0,5 kg đường; 0,75 lít nước mắm; 0,1 kg bột ngọt; 0,5 kg muối; 17 kg rau xanh; 0,2 lít dầu ăn; gia vị khác tương đương 0,5 kg gạo tẻ; và chất đốt tương đương 17 kg củi hoặc 15 kg than.

Chế độ định lượng này được thiết lập để cung cấp đủ dưỡng chất cho sự phát triển của người chưa thành niên. Để đảm bảo tính thực tiễn và tối ưu hóa khẩu phần ăn, Hiệu trưởng trường giáo dưỡng có thể hoán đổi định lượng ăn nêu trên cho phù hợp với thực tế để đảm bảo học sinh ăn hết tiêu chuẩn ăn.

2.2. Chế độ ăn đặc biệt (lễ, tết và ốm đau)

Chế độ ăn đặc biệt được phân chia dựa trên mục đích, mức độ ưu tiên và thẩm quyền quyết định.

Pháp luật quy định trong các ngày lễ, tết, học sinh được ăn thêm nhưng mức ăn tăng cường này bị giới hạn tối đa không quá 05 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường theo khoản 1 Điều 149 Luật Thi hành án hình sự năm 2019. Mức tăng 5 lần này là một sự tăng đáng kể, thể hiện chính sách nhân đạo nhằm cải thiện đời sống tinh thần, tạo không khí lễ hội, và hỗ trợ tâm lý xã hội cho học sinh trong các dịp đặc biệt.

Đối với học sinh bị ốm đau, bệnh tật, hoặc thương tích, chế độ ăn được coi là một phần của phác đồ điều trị. Điều 149 quy định chế độ ăn phải do y sỹ hoặc bác sỹ chỉ định.

Về thẩm quyền quyết định, Hiệu trưởng trường giáo dưỡng quyết định chế độ ăn đối với học sinh ốm đau, bệnh tật trên cơ sở đề xuất của cán bộ y tế nhưng tổng định lượng mức ăn không quá 02 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường. Mức giới hạn 2 lần này cho thấy chế độ ăn y tế được quản lý chặt chẽ hơn, tập trung vào việc cung cấp dinh dưỡng phục hồi theo cơ sở khoa học.

2.3. Đảm bảo vệ sinh và an toàn thực phẩm

Quy định “Học sinh được bảo đảm ăn, uống hợp vệ sinh” được xem là nguyên tắc tuyệt đối trong hoạt động nuôi dưỡng và quản lý người chấp hành biện pháp tư pháp tại trường giáo dưỡng. Đây không chỉ là quy định mang tính hành chính đơn thuần mà còn là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, xuất phát từ đặc thù của đối tượng là người chưa thành niên – nhóm yếu thế cần được Nhà nước bảo vệ đặc biệt. Việc bảo đảm ăn uống hợp vệ sinh nhằm phòng ngừa ngộ độc thực phẩm, bệnh tật lây truyền qua đường ăn uống và đảm bảo sức khỏe để học sinh có điều kiện tham gia đầy đủ các hoạt động giáo dục, lao động, sinh hoạt.

Để bảo đảm yêu cầu này, trường giáo dưỡng phải tuân thủ nghiêm ngặt toàn bộ quy trình về vệ sinh an toàn thực phẩm từ khâu đầu vào đến khâu cuối cùng. Khâu mua sắm phải đảm bảo lựa chọn đúng nguồn cung cấp rõ ràng, thực phẩm có nguồn gốc, hạn sử dụng và kiểm định chất lượng. Khâu chế biến phải thực hiện trong môi trường đạt chuẩn, tuân thủ các quy tắc về vệ sinh dụng cụ, khu bếp, người trực tiếp chế biến, quy trình nấu nướng, đồng thời tuân thủ các tiêu chuẩn phòng chống nhiễm chéo. Khâu bảo quản phải đảm bảo thực phẩm chín – sống được phân tách, có thiết bị bảo quản phù hợp và quy trình kiểm tra thường xuyên để kịp thời xử lý thực phẩm hư hỏng hoặc không đảm bảo chất lượng.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện và kiểm soát toàn bộ quy trình này thuộc về Hiệu trưởng trường giáo dưỡng, người giữ vai trò là người đứng đầu cơ sở và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về điều kiện sinh hoạt của học sinh. Điều này bao gồm việc ban hành quy chế nội bộ, phân công bộ phận bếp ăn, tổ chức giám sát định kỳ, ký kết hợp đồng thực phẩm an toàn, và thiết lập cơ chế kiểm tra thường xuyên hoặc đột xuất. Hiệu trưởng cũng phải bảo đảm có sự phối hợp với cơ quan y tế, cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và cơ quan công an trong trường hợp phát sinh sự cố, ngộ độc hoặc vi phạm quy định.

3. Chế độ mặc và đồ dùng sinh hoạt  

Khoản 2 Điều 149 LTHAHS quy định "Hằng năm, học sinh được cấp quần áo, chăn, chiếu, màn và các đồ dùng sinh hoạt khác; học sinh nữ được cấp thêm đồ dùng cần thiết cho vệ sinh cá nhân." Được chi tiết hóa tại Khoản 2 Điều 35 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, với sự phân biệt rõ ràng theo giới tính và điều kiện khí hậu.

3.1. Tiêu chuẩn cấp phát hằng năm và phân hóa theo vùng miền

Chế độ mặc và đồ dùng sinh hoạt của mỗi học sinh trong một năm được cấp như sau: 02 bộ quần áo dài; 01 bộ quần áo dài đồng phục; 02 bộ quần áo lót; 02 đôi dép nhựa; 01 áo mưa nilông; 01 mũ cứng; 01 mũ vải; 03 khăn mặt; 03 bàn chải đánh răng; 02 chiếu cá nhân; 800 g kem đánh răng; 3,6 kg xà phòng; và 800 ml dầu gội đầu.

Học sinh khi vào trường giáo dưỡng được cấp 01 màn, 01 chăn sợi. Đối với học sinh phải chấp hành từ 12 tháng trở lên thì được cấp 02 lần (trừ chăn bông). Học sinh cũng được mang vào trường giáo dưỡng những đồ dùng cá nhân thiết yếu để sử dụng theo quy định của Bộ Công an.

Pháp luật có sự điều chỉnh linh hoạt chế độ cấp phát để phù hợp với điều kiện thời tiết tại các khu vực lạnh: Từ Đà Nẵng trở ra phía Bắc, mỗi học sinh được cấp thêm 01 áo ấm, 02 đôi tất và 01 mũ len, 01 chăn bông có vỏ nặng không quá 02 kg dùng trong 02 năm.

3.2. Chế độ đặc biệt và tôn trọng quyền cá nhân

Quy định rằng học sinh nữ được cấp đồ dùng cần thiết cho vệ sinh cá nhân tương đương 03 kg gạo tẻ/học sinh/tháng phản ánh sự quan tâm đặc biệt của pháp luật đối với nhu cầu sinh lý và sức khỏe của người chưa thành niên nữ. Đây là một chính sách cụ thể hóa nguyên tắc bình đẳng giới và bảo vệ quyền trẻ em, đảm bảo rằng học sinh nữ được trang bị đầy đủ vật dụng cơ bản để duy trì vệ sinh cá nhân, phòng ngừa bệnh tật và duy trì sức khỏe.

Cơ chế quy đổi ra giá trị tiền tệ thay vì cấp trực tiếp sản phẩm mang tính hành chính giúp học sinh nữ có quyền tự chủ lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu cá nhân, như nhãn hiệu, loại băng vệ sinh hay các vật dụng khác. Điều này tôn trọng quyền riêng tư và nhu cầu cá nhân của học sinh nữ, ngay cả trong môi trường chịu sự quản lý chặt chẽ như trường giáo dưỡng. Quyền được lựa chọn này không chỉ đáp ứng nhu cầu vật chất mà còn hỗ trợ tâm lý, giúp học sinh cảm thấy được tôn trọng và duy trì nhân phẩm trong quá trình giáo dục cải tạo.

Hơn nữa, quy định này thể hiện sự tiến bộ trong chính sách quản lý học sinh nữ, bởi nó vừa đảm bảo sức khỏe thể chất, vừa bảo vệ sức khỏe tâm sinh lý. Việc cung cấp cơ chế linh hoạt, trao quyền lựa chọn cho học sinh nữ, cho thấy môi trường giáo dục cải tạo không chỉ tập trung vào rèn luyện hành vi, kỹ năng mà còn quan tâm đến quyền con người, sự tự chủ và phát triển nhân cách toàn diện của người chưa thành niên.

Như vậy, cơ chế này là một ví dụ điển hình về cách pháp luật kết hợp yếu tố nhân đạo, bảo vệ quyền trẻ em và tính thực tiễn quản lý trong trường giáo dưỡng, đảm bảo vừa đáp ứng yêu cầu quản lý vừa tôn trọng nhân phẩm và nhu cầu cá nhân của học sinh nữ.

4. Kết luận 

Vì vậy, Điều 149 Luật Thi hành án Hình sự năm 2019 và Điều 35 Nghị định 118/2024/NĐ-CP cho thấy pháp luật Việt Nam đã xây dựng một chế độ vật chất chi tiết, được phân tầng rõ ràng, đảm bảo các quyền cơ bản về ăn, mặc, vệ sinh cá nhân cho học sinh trường giáo dưỡng. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả thực thi và tính nhân văn của các quy định hiện hành, cần tập trung vào một số giải pháp pháp lý và quản lý. Cụ thể, cần tiêu chuẩn hóa dinh dưỡng theo yêu cầu khoa học bằng cách ban hành hướng dẫn chi tiết về hàm lượng calo, protein và vi chất dinh dưỡng tối thiểu, thay vì chỉ quy định định lượng vật chất theo danh mục, nhằm tối ưu hóa khẩu phần ăn cho lứa tuổi vị thành niên. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập công tác mua sắm để xác minh việc mua sắm lương thực, thực phẩm tuân thủ mức giá thị trường và chất lượng được cung cấp, đảm bảo tính minh bạch tài chính.