Trình tự, thủ tục cho học sinh ra trường giáo dưỡng

 Việc giáo dục, quản lý học sinh tại các trường giáo dưỡng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của hệ thống giáo dục và quản lý nhà nước, nhằm góp phần giáo dục, rèn luyện nhân cách, kỹ năng sống, ý thức pháp luật cho những đối tượng có hành vi vi phạm pháp luật nhưng chưa đến mức phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong quá trình này, bên cạnh việc triển khai các hoạt động giáo dục, rèn luyện và phục hồi nhân cách cho học sinh, việc tổ chức trình tự, thủ tục cho học sinh ra trường giáo dưỡng là một khâu hết sức quan trọng.

Trình tự, thủ tục này không chỉ đảm bảo quyền lợi hợp pháp của học sinh mà còn thực hiện đầy đủ các quy định của pháp luật về giáo dục, bảo vệ quyền trẻ em, đồng thời đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan giáo dục, cơ quan quản lý nhà nước và gia đình học sinh. Việc ra trường đúng quy định giúp học sinh dễ dàng hòa nhập trở lại cộng đồng, giảm nguy cơ tái phạm và tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc giám sát, quản lý sau khi ra trường.  

1. Khái quát chung về trình tự, thủ tục cho học sinh ra trường giáo dưỡng

Điều 156 Luật Thi hành án hình sự năm 2019 quy định trình tự, thủ tục cho học sinh ra trường sau khi chấp hành xong biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, bao gồm nghĩa vụ thông báo trước cho địa phương và gia đình; cấp giấy chứng nhận hoàn thành biện pháp tư pháp; trả, nhận lại tài sản và giấy tờ; hỗ trợ chi phí đi đường; cũng như trách nhiệm của trường giáo dưỡng trong các trường hợp học sinh không có nơi cư trú rõ ràng, không có thân nhân đón hoặc chưa tiến bộ. Quy định này đồng thời xác lập nghĩa vụ của học sinh phải trình báo với Ủy ban nhân dân cấp xã trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày ra trường nhằm bảo đảm việc tiếp tục quản lý, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.

Tuy nhiên, Điều 156 đã hết hiệu lực, do các nội dung liên quan đã được chuyển hóa và quy định đầy đủ tại Điều 112 Luật Tư pháp người chưa thành niên, là đạo luật chuyên ngành điều chỉnh các thủ tục tư pháp đối với người chưa thành niên theo hướng thống nhất, nhân đạo và phù hợp với chính sách phục hồi, tái hòa nhập xã hội.

Điều 112 LTPNCTN quy định về "Thủ tục cho học sinh ra trường," là một điều khoản then chốt trong Luật Tư pháp người chưa thành niên. Điều khoản này đánh dấu sự kết thúc chính thức của quá trình chấp hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, đồng thời là bước chuyển tiếp khởi đầu cho quá trình tái hòa nhập xã hội của người chưa thành niên. Vị thế pháp lý rất đặc biệt quan trọng vì đã cụ thể hóa nguyên tắc bảo đảm việc thi hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng phải phù hợp và quan trọng hơn là nguyên tắc bảo đảm việc tái hòa nhập cộng đồng.

Việc phân tích thủ tục ra trường không chỉ dừng lại ở các bước hành chính mà còn phải đặt trong bối cảnh các nguyên tắc nền tảng của tính nhân đạo, giáo dục, và ưu tiên bảo đảm quyền lợi tốt nhất cho người chưa thành niên. Các thủ tục chi tiết được thiết lập nhằm xây dựng một cơ chế chuyển giao trách nhiệm quản lý, giáo dục từ môi trường tập trung sang môi trường gia đình và xã hội một cách trọn vẹn và có trách nhiệm.

Các quy định tại Điều 112 được thiết lập để đạt được hai mục tiêu chính. Về mặt pháp lý, khoản 2 quy định việc cấp giấy chứng nhận đã chấp hành xong biện pháp giáo dục, xác nhận chính thức việc người chưa thành niên đã hoàn thành nghĩa vụ theo quyết định của Tòa án. Văn bản này có giá trị pháp lý cao, đóng vai trò quan trọng trong việc xóa bỏ dấu vết pháp lý, tương tự như việc cấp giấy chứng nhận chấp hành xong các biện pháp xử lý hành chính hoặc hình sự khác.

Về mặt nhân văn và xã hội, các khoản 1, 3, và 4 của Điều 112 tập trung vào việc cung cấp một lưới an sinh toàn diện (hỗ trợ chỗ ở, việc làm), hỗ trợ vật chất (tài sản, chi phí đi lại), và giám sát chuyển tiếp có trách nhiệm. Sự chi tiết và chu đáo của các quy định này được xem là công cụ pháp lý quan trọng để cụ thể hóa nguyên tắc nghiêm cấm kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người chưa thành niên chấp hành xong biện pháp giáo dục, theo quy định tại Điều 3 của Luật. Khi thủ tục ra trường được quy định chi tiết và kèm theo hỗ trợ vật chất, pháp lý, và xã hội đầy đủ, người chưa thành niên sẽ được trang bị nguồn lực cần thiết, giúp họ tránh bị gán mác và dễ dàng tiếp cận các cơ hội học tập, việc làm mới, qua đó giảm thiểu nguy cơ tái phạm.

2. Thủ tục cho học sinh ra trường giáo dưỡng 

2.1. Giai đoạn chuẩn bị  

Khoản 1 Điều 112 LTPNCTN đặt nền móng cho cơ chế phối hợp liên ngành, đảm bảo rằng quá trình tái hòa nhập không phải là trách nhiệm riêng của Trường Giáo dưỡng mà là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ thống chính quyền địa phương.

a. Trách nhiệm thông báo trước thời hạn

Quy định về thời hạn thông báo là điểm then chốt để kích hoạt kịp thời hệ thống hỗ trợ cộng đồng. Theo Điều 112, Hiệu trưởng trường giáo dưỡng có trách nhiệm thông báo bằng văn bản hai tháng trước khi học sinh hết thời hạn chấp hành biện pháp giáo dục hoặc ngay sau khi nhận được quyết định chấm dứt trước thời hạn việc chấp hành.

Chủ thể nhận thông báo bao gồm Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó về cư trú và gia đình họ. Việc gửi thông báo trước 02 tháng là khoảng thời gian tối thiểu và cần thiết để UBND cấp xã, đặc biệt là Công an cấp huyện (đơn vị cùng được thông báo theo các Nghị định hướng dẫn chi tiết về tái hòa nhập) , có đủ thời gian chuẩn bị. Sự chuẩn bị này bao gồm xây dựng kế hoạch theo dõi, giáo dục, hỗ trợ pháp lý, tư vấn kỹ năng sống, và bố trí việc làm hoặc chỗ ở, nhằm nâng cao khả năng tự giải quyết khó khăn của học sinh. Cơ chế này thể hiện sự liên thông trách nhiệm quản lý thi hành án cấp trung ương/trường giáo dưỡng với chính quyền địa phương cơ sở, đảm bảo rằng học sinh được đón nhận và hỗ trợ ngay khi quay về nơi cư trú.

b. Cơ chế hỗ trợ học sinh dưới 18 tuổi không rõ thân nhân

Đoạn 2 của Khoản 1 Điều 112 LTPNCTN giải quyết một vấn đề nan giải và phức tạp về mặt xã hội: trường hợp học sinh dưới 18 tuổi chấp hành xong biện pháp giáo dục mà không rõ cha, mẹ và người giám hộ. Đây là nhóm đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương, có nguy cơ cao bị đẩy vào tình trạng vô gia cư và tái phạm nếu không có sự can thiệp kịp thời.

• (UBND cấp xã nơi có trường): Trường giáo dưỡng có trách nhiệm liên hệ với Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có trường để đề nghị giúp đỡ, sắp xếp chỗ ăn, ở và tạo việc làm, học tập. Trách nhiệm này đòi hỏi sự phối hợp giữa Trường Giáo dưỡng và chính quyền địa phương sở tại.
• (Cơ sở bảo trợ xã hội): Trường hợp Ủy ban nhân dân cấp xã không thể bố trí được chỗ ăn, ở đối với học sinh, trường giáo dưỡng lập hồ sơ đưa vào cơ sở bảo trợ xã hội tại địa phương nơi có trường giáo dưỡng.

Quy định này chuyển Trường Giáo dưỡng và chính quyền địa phương thành người bảo hộ cuối cùng, duy trì trách nhiệm pháp lý đảm bảo phúc lợi cho người chưa thành niên sau khi chấm dứt biện pháp giáo dục. Việc này có vai trò phòng ngừa tội phạm cực kỳ quan trọng, do tình trạng thiếu nơi ăn chốn ở và thất nghiệp là những yếu tố nguy cơ tái phạm hàng đầu. Cơ chế chuyển giao vào Cơ sở Bảo trợ Xã hội đảm bảo tính liên tục của sự bảo vệ, tránh việc học sinh bị bỏ rơi hoặc rơi vào hoàn cảnh khó khăn ngay lập tức sau khi ra trường.

2.2. Thủ tục hành chính chính thức  

a. Khám sức khỏe và chứng nhận pháp lý  

Khoản 2 Điều 112 quy định các thủ tục hành chính bắt buộc phải thực hiện vào ngày cuối cùng của thời hạn chấp hành biện pháp giáo dục.

Thứ nhất, Khám sức khỏe bắt buộc

Hiệu trưởng trường giáo dưỡng phải tổ chức khám sức khỏe cho học sinh ra trường. Yêu cầu này không chỉ là một thủ tục hành chính mà là sự bảo đảm quyền được chăm sóc sức khỏe của học sinh, khẳng định rằng tình trạng sức khỏe của họ được theo dõi trong suốt quá trình chấp hành biện pháp. Việc khám sức khỏe giúp xác nhận học sinh đủ điều kiện sức khỏe để tái hòa nhập cộng đồng, học tập và tìm kiếm việc làm.

Thứ hai, Cấp giấy chứng nhận và luân chuyển hồ sơ

Sau khi khám sức khỏe, Hiệu trưởng phải cấp giấy chứng nhận đã chấp hành xong biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng cho học sinh. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất, chấm dứt trách nhiệm thi hành án và mở đường cho người chưa thành niên trở về cộng đồng.

Giấy chứng nhận này sau đó phải được gửi đến ba cơ quan: Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an, Tòa án đã ra quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, và Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó về cư trú. Việc gửi giấy chứng nhận cho Tòa án đã ra quyết định thể hiện sự giám sát tư pháp đối với toàn bộ quá trình thi hành biện pháp, đảm bảo tính hợp pháp và công bằng. Việc gửi cho UBND cấp xã nơi cư trú là hành động kích hoạt trách nhiệm quản lý và hỗ trợ tại địa phương, liên kết chặt chẽ với yêu cầu trình báo tại Khoản 5.

b. Bảo vệ và đưa đón đặc biệt đối với học sinh yếu thế  

Khoản 4 cung cấp một cơ chế bảo vệ đặc biệt nhằm đảm bảo an toàn cho nhóm học sinh dễ bị tổn thương. Đối tượng áp dụng bao gồm học sinh dưới 16 tuổi hoặc học sinh bị ốm đau, bệnh tật đến ngày được ra trường mà không có thân nhân đến đón.

Trong những trường hợp này, Trường Giáo dưỡng phải cử người đưa về giao cho gia đình hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó về cư trú. Đây là biện pháp phòng ngừa rủi ro, thừa nhận rằng học sinh nhỏ tuổi hoặc học sinh không khỏe không thể tự đảm bảo an toàn trên đường đi hoặc thiếu khả năng tự chăm sóc. Trách nhiệm đưa đón này thể hiện tính nhân văn của pháp luật, đảm bảo sự chuyển giao trách nhiệm một cách an toàn và có trách nhiệm cho cơ quan hoặc người giám hộ có thẩm quyền, duy trì tính liên tục của việc bảo vệ và giáo dục.

2.3. Chế độ quyền lợi  

Khoản 3 Điều 112 LTPNCTN quy định rõ ràng về các quyền lợi vật chất mà học sinh được hưởng khi ra trường, nhằm hỗ trợ kinh tế ban đầu và tái thiết cuộc sống.

a. Hoàn trả tài sản cá nhân và giá trị giáo dục

Hoàn trả tài sản: học sinh khi ra trường được nhận lại tiền, giấy tờ có giá, tài sản và đồ vật đã gửi trường quản lý trong thời gian chấp hành biện pháp giáo dục. Điều này bao gồm cả số tiền bồi dưỡng làm thêm giờ hoặc tiền thưởng mà học sinh tích lũy được trong quá trình lao động tại trường giáo dưỡng.

Giá trị giáo dục (chứng chỉ học nghề): học sinh được nhận lại các chứng chỉ học văn hóa, học nghề được cấp trong thời gian chấp hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng. Việc này khẳng định rằng quá trình giáo dưỡng phải bao gồm đào tạo kỹ năng sống và nghề nghiệp. Chứng chỉ học nghề là bằng chứng cụ thể nhất về sự phục hồi và rèn luyện của học sinh.

Việc cấp và công nhận các chứng chỉ này là công cụ thiết yếu để người chưa thành niên tiếp cận thị trường lao động. Chính phủ đã quy định ưu tiên dạy nghề và giải quyết việc làm cho người chấp hành xong quyết định đưa vào trường giáo dưỡng. Điều này đảm bảo rằng nguồn lực vật chất quan trọng nhất mà học sinh mang theo không chỉ là tiền mà là năng lực kinh tế mới thông qua các kỹ năng đã học.

b. Hỗ trợ chi phí chuyển tiếp và an sinh vật chất

Để đảm bảo học sinh có thể trở về nơi cư trú mà không gặp khó khăn về tài chính, Khoản 3 quy định việc cung cấp hỗ trợ về chi phí đi lại và sinh hoạt:

• Chi phí đi lại và sinh hoạt: Học sinh được cấp tiền tàu xe, tiền ăn trong thời gian đi đường trở về nơi cư trú.
• Trang phục: Được cấp 01 bộ quần áo.

Ngoài ra, học sinh còn được hưởng lợi từ Quỹ hòa nhập cộng đồng do Trường Giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc thành lập. Quỹ này được hình thành từ nguồn kinh phí thu được từ kết quả lao động của học sinh nhằm hỗ trợ các hoạt động hòa nhập cộng đồng.

3. Cơ chế giám sát, đánh giá tiến bộ và nghĩa vụ trình báo 

3.1. Xử lý trường hợp học sinh chưa tiến bộ

Khoản 3, đoạn cuối, thiết lập cơ chế quản lý rủi ro và giám sát chuyên biệt đối với những học sinh không đạt được tiến bộ rõ rệt trong thời gian chấp hành biện pháp giáo dục.

Bản nhận xét riêng và kiến nghị: Điều kiện áp dụng là khi học sinh hết thời hạn chấp hành biện pháp giáo dục mà vẫn chưa tiến bộ. Trong trường hợp này, Hiệu trưởng phải lập một bản nhận xét riêng. Bản nhận xét này không phải là thủ tục hành chính thông thường mà là một công cụ đánh giá chuyên sâu, cần dựa trên các tiêu chuẩn giáo dục, tâm lý học và hành vi. Mục đích của bản nhận xét là xác định mức độ rủi ro tái phạm và nhu cầu can thiệp sâu hơn của học sinh khi trở về địa phương. Hiệu trưởng phải kèm theo bản nhận xét này kiến nghị các biện pháp giáo dục tiếp theo, chuyển giao thông tin quản lý rủi ro một cách có trách nhiệm cho chính quyền địa phương.

Chuyển giao trách nhiệm quản lý rủi ro: Các chủ thể nhận kiến nghị bao gồm Ủy ban nhân dân cấp xã và cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người đó về cư trú. Quy trình chuyển giao thông tin này là bằng chứng về cơ chế liên thông quản lý rủi ro. Nếu thiếu bản nhận xét chuyên môn hóa này, chính quyền địa phương (UBND và Công an cấp huyện) sẽ không có cơ sở để xác định phương pháp tiếp cận và hỗ trợ phù hợp, dẫn đến nguy cơ học sinh tái phạm cao. Điều này yêu cầu Công an cấp huyện không chỉ thực hiện chức năng giám sát an ninh mà còn phải tham gia tích cực vào việc giáo dục, tư vấn tâm lý, và hỗ trợ pháp lý cho học sinh tái hòa nhập.

Việc đòi hỏi đánh giá chuyên môn hóa cao như vậy nhằm tránh sự tùy tiện trong việc xác định học sinh "chưa tiến bộ," đảm bảo bản nhận xét là công cụ giáo dục mang tính xây dựng, không phải là công cụ kỳ thị.

3.2. Nghĩa vụ trình báo và quản lý tại địa phương 

Khoản 5 quy định về nghĩa vụ của học sinh sau khi ra trường. Học sinh đã chấp hành xong biện pháp giáo dục phải trình báo Ủy ban nhân dân cấp xã nơi về cư trú.

Thời hạn để thực hiện nghĩa vụ này là 10 ngày kể từ ngày ra trường. Thời hạn 10 ngày này được đánh giá là tạo điều kiện linh hoạt hơn cho học sinh trong giai đoạn đầu ổn định, so với các quy định trước đây vốn yêu cầu trình báo trong thời hạn 05 ngày. Tính linh hoạt này là cần thiết, đặc biệt khi học sinh phải di chuyển quãng đường xa hoặc cần thời gian giải quyết các vấn đề cá nhân khẩn cấp.

Trường hợp miễn trừ trình báo là đối với học sinh được đưa thẳng vào cơ sở bảo trợ xã hội (theo Khoản 1), do trách nhiệm quản lý đã được chuyển giao cho cơ sở này. Việc trình báo tại UBND cấp xã chính thức kích hoạt trách nhiệm theo dõi và giúp đỡ của chính quyền địa phương , đồng thời là cơ sở để học sinh được xem xét hưởng các chính sách ưu tiên về vay vốn, hỗ trợ việc làm, và các dịch vụ xã hội khác.

Kết luận

Do đó, Điều 112 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 thể hiện một bước tiến đột phá trong việc chuyển trọng tâm thi hành biện pháp giáo dục từ kiểm soát sang tái hòa nhập cộng đồng. Việc quy định chi tiết về trách nhiệm thông báo trước (Khoản 1), thủ tục pháp lý minh bạch (Khoản 2), hỗ trợ vật chất thiết thực (Khoản 3), cơ chế bảo vệ đặc biệt (Khoản 4) và nghĩa vụ trình báo để kích hoạt hỗ trợ tại địa phương (Khoản 5) đã thiết lập một khung pháp lý chặt chẽ, bảo đảm quyền lợi và thúc đẩy quá trình phục hồi cho người chưa thành niên. Hiệu quả thực thi Điều 112 phụ thuộc vào khả năng phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan nhà nước, trong đó sự hợp tác giữa Trường Giáo dưỡng, Tòa án, Công an cấp huyện và Ủy ban nhân dân cấp xã là yếu tố then chốt để bảo đảm trẻ em được hỗ trợ toàn diện, vừa an toàn vừa phát triển bền vững trong cộng đồng.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!

Trân trọng./.