Nguyên tắc chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm

Trong kiến trúc của hệ thống tư pháp Việt Nam, nguyên tắc "Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm" là một trong những trụ cột hiến định, định hình nên cấu trúc và phương thức hoạt động của Tòa án. Đây không đơn thuần là một quy định mang tính thủ tục tố tụng, mà còn là sự thể hiện sâu sắc triết lý về công lý, thừa nhận khả năng tồn tại sai sót trong hoạt động xét xử và thiết lập một cơ chế hữu hiệu để sửa chữa. Nguyên tắc này đảm bảo rằng các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức được bảo vệ một cách toàn diện và cẩn trọng nhất, thông qua việc cho phép một vụ án được xem xét lại bởi một cấp Tòa án cao hơn. 

1. Vị trí của nguyên tắc bảo đảm chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm

Nguyên tắc bảo đảm chế độ hai cấp xét xử được xác định là một trong những nguyên tắc cơ bản và cốt lõi của hoạt động tố tụng, là biểu hiện của nền tư pháp dân chủ và tiến bộ. Vị trí của nó được đặt ngang hàng và có mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời với các nguyên tắc hiến định trọng yếu khác như "Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật", "Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm", và "Quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo đảm". 

Chế độ hai cấp xét xử chính là cơ chế vật chất để hiện thực hóa và bảo vệ các nguyên tắc kia. Chẳng hạn, nếu một phiên tòa sơ thẩm có dấu hiệu vi phạm nguyên tắc độc lập hoặc tranh tụng không được bảo đảm, thì thủ tục phúc thẩm chính là cơ hội pháp lý để các bên yêu cầu xem xét lại và khắc phục những thiếu sót đó, đảm bảo công lý được thực thi.

2. Nền tảng pháp lý của nguyên tắc hai cấp xét xử

2.1. Quy định tại Hiến pháp 2013

Cơ sở pháp lý cao nhất của nguyên tắc này được trang trọng ghi nhận tại Khoản 6, Điều 103 Hiến pháp năm 2013: "Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm". Đây là một mệnh lệnh hiến định, mang tính bắt buộc và có hiệu lực tối cao, đòi hỏi toàn bộ hệ thống pháp luật tố tụng của quốc gia phải được xây dựng và vận hành tuân thủ theo mô hình hai cấp xét xử này.

Thời gian qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt của Đảng và Nhà nước, chất lượng hoạt động tư pháp không ngừng nâng lên, hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, tuy nhiên tình trạng án oan sai vẫn diễn ra ở nhiều nơi, đòi hỏi những biện pháp căn cơ, quyết liệt để hạn chế tình trạng này, nhất là đối với giai đoạn xét xử vụ án. “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được đảm bảo” là một nguyên tắc cơ bản trong hoạt động xét xử của tòa án Việt Nam.

Việc quy định này được đặt trong Chương VIII của Hiến pháp, chương về Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân, đã cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của nó. Nhà nước Việt Nam xác định mô hình hai cấp xét xử không chỉ là một thủ tục tố tụng đơn thuần mà là một bộ phận cấu thành không thể thiếu của một nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiện đại. Nó tạo ra một cơ chế kiểm soát và cân bằng ngay trong chính hoạt động xét xử, đảm bảo rằng mọi phán quyết của Tòa án, đặc biệt là những phán quyết ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, đều phải trải qua một quy trình xem xét cẩn trọng và có cơ hội được rà soát lại.

2.2. Quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự 

Từ mệnh lệnh hiến định, nguyên tắc hai cấp xét xử đã được cụ thể hóa một cách nhất quán và chi tiết trong các văn bản pháp luật chuyên ngành, trở thành một "sợi chỉ vàng" xuyên suốt hệ thống pháp luật tố tụng Việt Nam.

Điều 27 của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 đã trực tiếp tái khẳng định và chi tiết hóa nguyên tắc này. Điều luật quy định rõ chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm: "Bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của Bộ luật này. Bản án, quyết định sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn do Bộ luật này quy định thì có hiệu lực pháp luật. Bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì vụ án phải được xét xử phúc thẩm. Bản án, quyết định phúc thẩm của Tòa án có hiệu lực pháp luật."

Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, nơi mà các quyết định của Tòa án có thể ảnh hưởng trực tiếp đến các quyền cơ bản nhất của con người như quyền tự do, thậm chí là tính mạng, thì nguyên tắc hai cấp xét xử mang một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nó là công cụ pháp lý hữu hiệu nhất để hiện thực hóa mục tiêu cao cả của tố tụng hình sự là "xét xử đúng người, đúng tội, áp dụng đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không xử oan người vô tội".

Điều 103 Hiến pháp không chỉ là một tuyên ngôn, mà đã tạo ra một hiệu ứng nhân quả, buộc các nhà làm luật khi xây dựng các bộ luật tố tụng phải thiết lập một quy trình hai cấp. Điều này tạo ra một sự thống nhất mang tính hệ thống, đảm bảo rằng bất kể một cá nhân hay tổ chức nào tham gia vào một vụ án hình sự, dân sự hay hành chính, họ đều được pháp luật đảm bảo một cơ hội thứ hai để yêu cầu xem xét lại vụ việc. Sự thống nhất này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật lập pháp, mà nó phản ánh một triết lý tư pháp cốt lõi của Việt Nam: thừa nhận sự bất toàn của phán quyết ban đầu và coi việc sửa sai không phải là một ngoại lệ, mà là một quyền cơ bản, một thuộc tính cố hữu của hệ thống công lý.

3. Nguyên tắc chế độ xét xử sơ thẩm và phúc thẩm được đảm bảo 

3.1. Xét xử sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm là cấp xét xử đầu tiên, có nhiệm vụ giải quyết một cách đầy đủ và toàn diện tất cả các vấn đề của vụ án. Mục tiêu của giai đoạn này là xác minh, làm rõ toàn bộ nội dung vụ án, bao gồm các yêu cầu, bản chất tranh chấp, các tình tiết liên quan, và hệ thống chứng cứ để đưa ra một phán quyết ban đầu.

Phạm vi xét xử của Tòa án sơ thẩm là toàn diện và không bị giới hạn trong khuôn khổ các yêu cầu ban đầu. Tòa án phải xem xét tất cả các vấn đề mà các bên đưa ra, từ việc xác định tư cách đương sự, quan hệ pháp luật tranh chấp, cho đến việc thu thập, kiểm tra và đánh giá mọi chứng cứ có trong hồ sơ vụ án.

Giai đoạn này bao gồm các bước tố tụng phức tạp như thụ lý vụ án, chuẩn bị xét xử (bao gồm các hoạt động như hòa giải trong tố tụng dân sự, thu thập bổ sung chứng cứ), và mở phiên tòa xét xử. Một đặc điểm quan trọng là sự tham gia của Hội thẩm nhân dân vào thành phần Hội đồng xét xử, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn.

Một đặc điểm pháp lý cốt lõi là bản án và quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật ngay sau khi được tuyên. Chúng chỉ có hiệu lực pháp luật khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị mà không có chủ thể nào thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị.

3.2. Xét xử phúc thẩm

Xét xử phúc thẩm là cấp xét xử thứ hai, được tiến hành khi có kháng cáo hoặc kháng nghị đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Mục đích của phúc thẩm không phải là xét xử lại vụ án từ đầu, mà là "xét xử lại vụ án" dựa trên những phần của bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị. Mục tiêu chính là kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của phán quyết sơ thẩm, từ đó khắc phục những sai lầm (nếu có), đảm bảo quyền lợi của các bên và sự đúng đắn của pháp luật.

Khác với sơ thẩm, phạm vi xét xử của Tòa án phúc thẩm bị giới hạn. Tòa án cấp phúc thẩm chỉ xem xét lại phần của bản án, quyết định có kháng cáo, kháng nghị hoặc có liên quan đến việc xem xét nội dung kháng cáo, kháng nghị đó.

Hội đồng xét xử phúc thẩm có những quyền năng quan trọng, bao gồm: giữ nguyên bản án sơ thẩm; sửa đổi một phần hoặc toàn bộ bản án sơ thẩm; hoặc hủy bản án sơ thẩm để yêu cầu xét xử lại theo thủ tục sơ thẩm hoặc đình chỉ giải quyết vụ án.

Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật ngay sau khi tuyên án. Đây được coi là cấp xét xử cuối cùng trong tiến trình tố tụng thông thường, chấm dứt vụ án.

Mối quan hệ giữa hai cấp xét xử này không phải là sự lặp lại mà là một mối quan hệ chức năng "tương hỗ và kiểm soát" được thiết kế có chủ đích. Cấp sơ thẩm đóng vai trò "xây dựng nền móng", chịu trách nhiệm thu thập chứng cứ và đưa ra phán quyết ban đầu một cách toàn diện. Trong khi đó, cấp phúc thẩm hoạt động như một cơ chế "kiểm định chất lượng", rà soát và sửa chữa những sai sót có thể xảy ra. Mối quan hệ này mang tính tương hỗ: một phiên tòa sơ thẩm được tiến hành kỹ lưỡng, chất lượng cao sẽ là cơ sở để hạn chế kháng cáo, kháng nghị, từ đó giảm gánh nặng cho cấp phúc thẩm. 

Ngược lại, chính sự tồn tại của cấp phúc thẩm như một cơ chế giám sát thường trực đã buộc Tòa án cấp sơ thẩm phải cẩn trọng và có trách nhiệm hơn trong quá trình xét xử. Điều này tạo ra một vòng lặp phản hồi tích cực trong nội bộ hệ thống Tòa án, nơi cấp phúc thẩm không chỉ sửa sai cho một vụ án cụ thể mà còn gián tiếp "hướng dẫn nghiệp vụ" và nâng cao năng lực cho các thẩm phán cấp dưới.

4. Các thủ tục then chốt để bảo đảm nguyên tắc hai cấp xét xử

4.1. Quyền kháng cáo và kháng nghị

Quyền kháng cáo và kháng nghị là hai cơ chế pháp lý cốt lõi, đóng vai trò như "chìa khóa" để khởi động thủ tục phúc thẩm.

Kháng cáo là quyền tố tụng cơ bản của các đương sự (như bị cáo, bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự) và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án. Hành vi kháng cáo thể hiện sự không đồng ý của họ đối với một phần hoặc toàn bộ bản án, quyết định sơ thẩm. Đây là biểu hiện cụ thể của quyền tự bảo vệ lợi ích hợp pháp và quyền tự định đoạt của các bên tham gia tố tụng. Các chủ thể có quyền kháng cáo được quy định cụ thể trong từng bộ luật tố tụng, ví dụ như tại Điều 331 BLTTHS 2015.

Kháng nghị là hành vi tố tụng đặc thù của Viện kiểm sát, được thực hiện trong khuôn khổ chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp. Viện kiểm sát kháng nghị khi cho rằng bản án, quyết định sơ thẩm có vi phạm pháp luật nghiêm trọng về nội dung hoặc thủ tục, nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng hoặc quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác.

4.2. Thời hạn và hậu quả pháp lý

Để đảm bảo tính ổn định của các quan hệ pháp luật và sự dứt khoát của hoạt động xét xử, pháp luật quy định chặt chẽ về thời hạn và hậu quả pháp lý của việc thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị.

Pháp luật quy định các thời hạn cụ thể để các chủ thể thực hiện quyền của mình, cụ thể:

• Thời hạn kháng cáo: Thông thường là 15 ngày đối với bản án và 07 ngày đối với quyết định, kể từ ngày tuyên án. Đối với những người vắng mặt tại phiên tòa, thời hạn này được tính từ ngày họ nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết hợp lệ.
• Thời hạn kháng nghị: Đối với bản án sơ thẩm, Viện kiểm sát cùng cấp có thời hạn 15 ngày, trong khi Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp có thời hạn 30 ngày, kể từ ngày tuyên án.

Nếu trong thời hạn luật định có kháng cáo, kháng nghị hợp lệ, thì phần bị kháng cáo, kháng nghị của bản án, quyết định sơ thẩm sẽ chưa có hiệu lực pháp luật. Vụ án phải được chuyển lên Tòa án cấp trên để giải quyết theo thủ tục phúc thẩm. Ngược lại, nếu hết thời hạn này mà không có kháng cáo, kháng nghị, bản án hoặc quyết định sơ thẩm sẽ chính thức có hiệu lực pháp luật và được đưa ra thi hành.Như đã phân tích, bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật ngay từ thời điểm tuyên án, chấm dứt quá trình tố tụng thông thường và đảm bảo tính chung thẩm của phán quyết.

5. Kết luận

Nguyên tắc bảo đảm chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm là một trụ cột không thể thiếu trong kiến trúc nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Với nền tảng pháp lý vững chắc từ Hiến pháp và được cụ thể hóa đồng bộ trong các bộ luật tố tụng, nguyên tắc này đã tạo ra một cơ chế vận hành tư pháp vừa toàn diện ở cấp sơ thẩm, vừa cẩn trọng, chính xác ở cấp phúc thẩm. Nó là sự kết hợp hài hòa giữa việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và cơ chế tự kiểm soát, tự hoàn thiện của hệ thống tư pháp.

Trong thực tiễn, nguyên tắc này đã và đang phát huy vai trò tích cực, góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng xét xử, hạn chế oan sai và bảo vệ công lý. Tuy nhiên, để tiếp tục hoàn thiện, việc nghiên cứu sâu hơn nhằm làm rõ các quy định như phạm vi xét xử đối với các phần "có liên quan" đến nội dung kháng cáo, kháng nghị hay tối ưu hóa các quy định về thời hạn là cần thiết, nhằm đảm bảo nguyên tắc này ngày càng phát huy hiệu quả, góp phần xây dựng một nền tư pháp Việt Nam thực sự công bằng, minh bạch và dân chủ.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 19006162 hoặc liên hệ email: lienhe@luatminhkhue.vn để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Trân trọng./.