Phạm vi xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, xét xử phúc thẩm đóng vai trò là cơ chế rà soát cuối cùng về mặt sự kiện và pháp lý, nhằm kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án sơ thẩm. Chủ đề trung tâm và phức tạp nhất của giai đoạn này là việc xác định Phạm vi xét xử phúc thẩm – giới hạn thẩm quyền mà Tòa án cấp trên có thể can thiệp vào phán quyết ban đầu. Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025, mặc dù nguyên tắc là Tòa án chỉ xem xét những nội dung đã bị kháng cáo hoặc kháng nghị, pháp luật vẫn mở ra các ngoại lệ quan trọng để đảm bảo công lý thực chất. Những ngoại lệ này bao gồm việc Tòa án có thể mở rộng phạm vi để xem xét các phần có liên quan của bản án, và đặc biệt là áp dụng Nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội, cho phép Tòa án sửa chữa sai sót theo hướng giảm nhẹ ngay cả khi không có yêu cầu. 

1. Pháp luật và nguyên tắc của thủ tục phúc thẩm

Thủ tục xét xử phúc thẩm vụ án hình sự đóng vai trò là cấp xét xử thứ hai, được tổ chức nhằm kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án hoặc quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật đã bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Đây là cơ chế nền tảng trong hệ thống tư pháp hình sự, đảm bảo rằng mọi sai sót, dù về mặt thủ tục hay nội dung, đều có cơ hội được xem xét và sửa chữa trước khi bản án chính thức có hiệu lực pháp luật.

Xét xử phúc thẩm về bản chất là việc xét xử lại vụ án. Khác biệt với việc xét xử sơ thẩm được khởi phát từ đơn khởi kiện hoặc yêu cầu truy tố, thủ tục phúc thẩm chỉ được khởi phát khi có đơn kháng cáo của người tham gia tố tụng hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát. Việc tái thẩm định này không chỉ giới hạn ở các vấn đề pháp lý mà còn bao gồm việc xem xét lại các tình tiết sự kiện của vụ án.

Sự khác biệt về vai trò giữa phúc thẩm và giám đốc thẩm là rất quan trọng để xác định giới hạn thẩm quyền. Giám đốc thẩm không phải là cấp xét xử thứ ba sau sơ thẩm và phúc thẩm. Thay vào đó, giám đốc thẩm là cơ chế đặc biệt nhằm khắc phục các sai lầm nghiêm trọng của Tòa án, áp dụng cho các bản án đã có hiệu lực pháp luật. Căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm bao gồm kết luận không phù hợp với tình tiết khách quan, vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, hoặc sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật.

Trong khi giám đốc thẩm tập trung vào việc sửa chữa những sai lầm nghiêm trọng và đã có hiệu lực dựa trên hồ sơ vụ án, phúc thẩm là cơ chế rà soát về mặt sự kiện cuối cùng. Thẩm quyền sâu rộng của Tòa án phúc thẩm trong việc xem xét chứng cứ mới và sửa chữa sai sót về áp dụng pháp luật hình sự là cực kỳ quan trọng để đảm bảo tính đúng đắn toàn diện của bản án, ngăn ngừa việc phải đưa vụ án lên cấp giám đốc thẩm sau này.

2. Phạm vi xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

Căn cứ Điều 345 BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định phạm vi xét xử phúc thẩm khi: "Tòa án cấp phúc thẩm xem xét phần nội dung của bản án, quyết định bị kháng cáo, kháng nghị. Nếu xét thấy cần thiết, có thể xem xét các phần khác của bản án, quyết định không bị kháng cáo, kháng nghị." 

Quy định này thể hiện phạm vi xét xử của Tòa án cấp phúc thẩm trong quá trình giải quyết vụ án có kháng cáo, kháng nghị. Theo đó, về nguyên tắc, Tòa án phúc thẩm chỉ xem xét lại phần nội dung của bản án hoặc quyết định bị kháng cáo, kháng nghị, tức là chỉ những vấn đề mà đương sự hoặc Viện kiểm sát cho rằng cấp sơ thẩm đã xử lý chưa đúng. Tuy nhiên, để đảm bảo việc giải quyết vụ án khách quan, toàn diện và đúng pháp luật, Tòa án phúc thẩm có quyền xem xét cả những phần khác của bản án, quyết định dù không bị kháng cáo, kháng nghị, nếu thấy rằng các phần này có liên quan chặt chẽ hoặc có sai sót ảnh hưởng đến tính hợp pháp, công bằng của bản án. Quy định này giúp bảo đảm rằng việc xét xử phúc thẩm không chỉ dừng lại ở giới hạn kháng cáo, kháng nghị một cách máy móc, mà còn hướng đến mục tiêu cuối cùng là bảo vệ công lý và quyền, lợi ích hợp pháp của các bên đương sự.

Phạm vi xét xử phúc thẩm được xác lập ban đầu thông qua các yêu cầu cụ thể nêu trong đơn kháng cáo hoặc quyết định kháng nghị. Các chủ thể có quyền kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm bao gồm bị cáo, bị hại, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người bào chữa. Đối với kháng cáo, thời hạn là 15 ngày kể từ ngày tuyên án đối với bản án sơ thẩm, và 07 ngày kể từ ngày nhận được quyết định sơ thẩm.

Về kháng nghị, thẩm quyền và phạm vi được quy định rõ tại Điều 336 BLTTHS 2015. Viện kiểm sát có quyền kháng nghị toàn bộ bản án hoặc quyết định sơ thẩm. Quyền kháng nghị toàn bộ này của Viện kiểm sát tạo ra khả năng Tòa án phúc thẩm có phạm vi xét xử rộng nhất, không bị giới hạn bởi các phần cụ thể như trong trường hợp kháng cáo của các đương sự. Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là 15 ngày kể từ ngày tuyên án, hoặc 07 ngày kể từ ngày ra quyết định sơ thẩm.

Tuy nhiên, trong giới học thuật có những kiến nghị mở rộng quyền kháng cáo. Cụ thể, đã có đề xuất bổ sung quyền kháng cáo cho bị can tại Điều 331 và Điều 60 BLTTHS 2015. Việc xem xét mở rộng các chủ thể có quyền kháng cáo là một vấn đề liên quan đến việc bảo đảm quyền lợi của người bị buộc tội tại giai đoạn sớm. Nếu quyền kháng cáo được mở rộng, phạm vi xét xử phúc thẩm, dù chỉ là tiềm năng, cũng có khả năng mở rộng theo số lượng các chủ thể có thể kích hoạt thủ tục này.

3. Thời hạn chuẩn bị và mở phiên tòa xét xử phúc thẩm 

Pháp luật Tố tụng hình sự quy định chặt chẽ về thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm để đảm bảo vụ án được giải quyết kịp thời. Theo Điều 346 BLTTHS 2015:

• Thời hạn mở phiên tòa phúc thẩm: Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu phải mở phiên tòa phúc thẩm trong thời hạn 60 ngày; Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án quân sự trung ương phải mở phiên tòa phúc thẩm trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án.
• Thời hạn ra quyết định chuẩn bị xét xử: Trong thời hạn 45 ngày đối với Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu, 75 ngày đối với Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án quân sự trung ương kể từ ngày thụ lý vụ án, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa phải ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm hoặc đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm.
• Thời hạn mở phiên tòa sau quyết định: Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, Tòa án phải mở phiên tòa phúc thẩm.
• Thông báo phiên tòa: Chậm nhất là 10 ngày trước khi mở phiên tòa, Tòa án cấp phúc thẩm phải gửi quyết định đưa vụ án ra xét xử cho Viện kiểm sát cùng cấp, người bào chữa, bị hại, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự, người kháng cáo, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến kháng cáo, kháng nghị.

4. Giới hạn và ngoại lệ trong phạm vi xét xử

Phạm vi xét xử phúc thẩm được xây dựng trên nguyên tắc giới hạn, nhưng pháp luật cho phép một số ngoại lệ quan trọng để đảm bảo công lý thực chất và tính toàn vẹn của phán quyết.

4.1. Nguyên tắc giới hạn

Nguyên tắc cốt lõi về phạm vi xét xử phúc thẩm được quy định tại Điều 345 BLTTHS 2015, theo đó, Tòa án cấp phúc thẩm xem xét phần nội dung của bản án, quyết định bị kháng cáo, kháng nghị. Quy định này nhằm tôn trọng ý chí của các bên tham gia tố tụng và cơ quan công tố, chỉ tập trung giải quyết những vướng mắc mà các bên muốn được xem xét lại.

Trong phiên tòa phúc thẩm, việc hỏi và tranh luận phải xoay quanh những vấn đề thuộc phạm vi của kháng cáo, kháng nghị. Điều này ngăn Tòa án phúc thẩm tự ý mở rộng phạm vi xét xử sang các vấn đề đã được Tòa án sơ thẩm giải quyết đúng đắn và không bị bất kỳ bên nào phản đối.

Tuy nhiên, nguyên tắc giới hạn này có một giới hạn tuyệt đối: Tòa án cấp phúc thẩm không có thẩm quyền giải quyết những vấn đề hoàn toàn chưa được xét xử ở cấp sơ thẩm, ngay cả khi các bên có đưa ra kháng cáo về những vấn đề này.

4.2. Xem xét những phần có liên quan

Đây là ngoại lệ quan trọng đầu tiên đối với nguyên tắc giới hạn. Theo Điều 345 BLTTHS 2015, nếu xét thấy cần thiết, Tòa án cấp phúc thẩm có thể xem xét các phần khác của bản án, quyết định không bị kháng cáo, kháng nghị. Cụ thể hơn, Tòa án cấp phúc thẩm được phép xem xét những phần khác của bản án hoặc quyết định sơ thẩm có liên quan đến kháng cáo hoặc kháng nghị.

Khái niệm "liên quan" là một điểm linh hoạt chiến lược trong tố tụng hình sự. Nó cho phép Tòa án phúc thẩm vượt qua giới hạn cứng nhắc của đơn kháng cáo để đảm bảo sự thống nhất và tính hợp lý của toàn bộ phán quyết. Ví dụ, nếu một bị cáo kháng cáo về mức hình phạt, nhưng mức hình phạt đó được xác định dựa trên một tình tiết liên quan đến trách nhiệm dân sự của bị cáo khác (hoặc của chính bị cáo), việc điều chỉnh hình phạt có thể dẫn đến mâu thuẫn nếu phần trách nhiệm dân sự không được xem xét đồng thời.

Do đó, thẩm quyền xem xét các phần "liên quan" cho phép Tòa án phúc thẩm tiến hành sửa chữa đồng bộ, đảm bảo rằng việc sửa một phần bản án không làm hỏng sự thống nhất về mặt pháp lý và logic của các phần còn lại. Việc giải thích Điều 345 BLTTHS 2015 theo hướng này là cần thiết để bảo đảm tính đồng bộ của quyết định cuối cùng của Tòa án.

4.3. Tiếp nhận và sử dụng chứng cứ mới

Khác biệt với thủ tục giám đốc thẩm (chủ yếu dựa trên hồ sơ gốc), phúc thẩm duy trì tính chất xét xử trực tiếp, cho phép kiểm tra lại và bổ sung bằng chứng.

Tòa án cấp phúc thẩm có thẩm quyền sử dụng chứng cứ mới do đương sự cung cấp hoặc do Tòa án thu thập thêm trong quá trình xét xử. Tất cả chứng cứ, dù là cũ hay mới, đều phải được Hội đồng xét xử xem xét tại phiên tòa. Việc này khẳng định vai trò của cấp phúc thẩm như một cơ chế tái thẩm định đầy đủ về mặt sự kiện và pháp lý.

Việc tích hợp các nguyên tắc trên có thể được hệ thống hóa như sau:

4.4. Nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội

Nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội là một trong những điểm nổi bật nhất trong phạm vi xét xử phúc thẩm của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, thể hiện sự ưu tiên đối với công lý nhân đạo và thực chất hơn là tuân thủ hình thức tố tụng cứng nhắc.

Nguyên tắc này cho phép Tòa án phúc thẩm có quyền sửa bản án sơ thẩm theo hướng có lợi cho bị cáo, ngay cả trong trường hợp bị cáo không kháng cáo hoặc không bị kháng nghị theo hướng có lợi. Điều này là sự cụ thể hóa trực tiếp của nguyên tắc "có lợi cho người bị buộc tội" quy định tại Điểm đ Khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015. Người bị buộc tội được hưởng lợi bao gồm người bị bắt, bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Việc áp dụng nguyên tắc này tạo ra một sự phá vỡ có chủ đích đối với nguyên tắc giới hạn phạm vi xét xử. Khi Tòa án phúc thẩm phát hiện một sai lầm về nội dung luật hình sự gây bất lợi cho bị cáo, luật pháp Việt Nam ưu tiên việc sửa chữa sai lầm đó theo hướng nhân đạo và có lợi hơn là duy trì sự tuân thủ nghiêm ngặt các giới hạn tố tụng do các bên khởi xướng.

Các trường hợp sửa án theo hướng có lợi (Điều 357 BLTTHS 2015), phạm vi sửa án theo hướng có lợi là rất rộng, bao gồm:

• Giảm hình phạt đã tuyên, kể cả khi không có kháng cáo hoặc kháng nghị giảm nhẹ.
• Miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt nếu có căn cứ phát sinh ở cấp phúc thẩm.
• Áp dụng điều, khoản của Bộ luật Hình sự về tội danh nhẹ hơn (nếu thấy có sự nhầm lẫn hoặc đánh giá sai).
• Chuyển hình phạt tù thành hình phạt khác có lợi hơn, chẳng hạn như áp dụng án treo nếu bị cáo đủ điều kiện.

Việc Tòa án phúc thẩm buộc phải sửa sai lầm, ví dụ như trong trường hợp áp dụng sai tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, là một nghĩa vụ pháp lý. Nếu Tòa án phúc thẩm phát hiện bản án sơ thẩm duy trì một sự bất lợi cho bị cáo do lỗi áp dụng luật, việc không sửa chữa lỗi đó sẽ duy trì một bản án sai lầm và đi ngược lại mục tiêu công lý, bất kể giới hạn của kháng cáo.

5. Tổng kết

Phạm vi xét xử phúc thẩm trong tố tụng hình sự là một chế định có vai trò then chốt trong việc bảo đảm bản án sơ thẩm được xem xét lại đúng mức, đúng phạm vi và đúng yêu cầu của kháng cáo, kháng nghị. Việc xác định rõ phạm vi này giúp tòa án tránh vượt quá thẩm quyền, bảo đảm tính tập trung, minh bạch và khách quan của quá trình xét xử. Đồng thời, nó cũng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, bị hại và các chủ thể khác trong tố tụng, hạn chế nguy cơ lạm quyền hoặc xử lý tùy tiện. Phạm vi xét xử phúc thẩm thể hiện rõ ràng sự cân bằng giữa việc xem xét lại bản án nhằm phát hiện sai sót và việc bảo đảm tính ổn định của các phán quyết tư pháp.

Trên đây là nội dung tư vấn của Luật Minh Khuê về Cán bộ điều tra và các quy định pháp luật liên quan. Nếu quý khách hàng có bất kỳ vướng mắc nào, vui lòng liên hệ Tổng đài 1900.6162 để được hỗ trợ tư vấn trực tiếp hoặc Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!