Pháp luật, quy tắc pháp lý sử dụng trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế và sự vận hành của quá trình giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Khách hàng: Kính thưa Luật sư Minh Khuê, tôi muốn biết về pháp luật, quy tắc pháp lý sử dụng trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế và sự vận hành của quá trình giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế?

Cảm ơn!

Trả lời:

1. Tranh chấp đầu tư quốc tế

Theo Khoản 1 Điều 2 Quyết định số 04/2014/QĐ-TTg ngày 14/01/2014 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế phối hợp trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, theo Quyết định số 04/2014/QĐ-TTg đã nêu rõ:

“Tranh chấp đầu tư quốc tế theo Quy chế này là tranh chấp phát sinh từ việc Nhà đầu tư nước ngoài kiện Chính phủ, Nhà nước Việt Nam (sau đây gọi chung là Chính phủ Việt Nam) hoặc cơ quan nhà nước, tổ chức được cơ quan nhà nước ủy quyền quản lý nhà nước (sau đây gọi chung là cơ quan nhà nước) dựa trên cơ sở:

- Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư hoặc hiệp định thương mại hoặc điều ước quốc tế khác có quy định về khuyến khích và bảo hộ đầu tư mà Việt Nam là thành viên (sau đây gọi chung là hiệp định bảo hộ đầu tư), trong đó có quy định về việc giải quyết tranh chấp giữa Nhà đầu tư nưốc ngoài và Chính phủ Việt Nam tại trọng tài quốc tế hay cơ quan tài phán nước ngoài có thẩm quyền; hoặc

- Hợp đồng, thỏa thuận giữa Chính phủ Việt Nam hoặc cơ quan nhà nưốc Việt Nam và Nhà đầu tư nước ngoài, trong đó có quy định cơ quan giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng, thỏa thuận này là trọng tài quốc tế hoặc cơ quan tài phán nước ngoài có thẩm quyền”.

Như vậy, tranh chấp đầu tư quốc tế có thể được nhìn nhận theo nghĩa rộng hoặc hẹp.

- Ở nghĩa rộng, tranh chấp đầu tư quốc tế tương đối đa dạng, bao gồm những tranh chấp giữa các chủ thể liên quan (nhà nước, cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân) phát sinh trực tiếp từ việc thiết lập, thực hiện, quản lý đầu tư xuyên biên giới quốc gia;

- Ở nghĩa hẹp, tranh chấp đầu tư quốc tế được hiểu là tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước. Tuy nhiên, theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp thì tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước vẫn được hiểu là tranh chấp liên quan hoạt động đầu tư giữa nhà nước nhận đầu tư với nhà đầu tư là cá nhân, pháp nhân đến từ quốc gia khác (nhà đầu tư nước ngoài) phát sinh trên cơ sở điều ước quốc tế, thỏa thuận/hợp đồng đầu tư quốc tế hoặc pháp luật của quốc gia nhận đầu tư.

Trong phạm vi này tranh chấp đầu tư quốc tế được giới hạn ở tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước và việc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế là giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS).

2. Pháp luật, quy tắc pháp lý sử dụng trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Thứ nhất, pháp luật quốc tế điều chỉnh quyền, nghĩa vụ của chủ thể tham gia giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) cũng như xác định trình tự (thủ tục) giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS), bao gồm: điều ước quốc tế về đầu tư; điểu ước quốc tế chuyên biệt về giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS); các nguyên tắc, tập quán, án lệ quốc tế; các học thuyết, tư tưởng pháp lý được quốc tế thừa nhận rộng rãi;

Thứ hai, pháp luật của quốc gia cũng được thừa nhận là quy tắc điều chỉnh giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) nếu điều ước quốc tế về đầu tư liên quan đến vụ việc giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) cụ thể ghi nhận việc này hoặc giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) được thực hiện ở thiết chế giải quyết tranh chấp của một quốc gia nhận đầu tư hoặc một quốc gia khác;

Thứ ba, các quy tắc tố tụng trọng tài được áp dụng cho vụ việc tranh chấp. Các quy tắc này có thể là quy tắc trọng tài trong nước hoặc quốc tế.

3. Điều ước quốc tế về đầu tư

Theo quy định hiện hành tại Khoản 8 Điều 2 Nghị định 118/2015/NĐ-CP thì điều ước quốc tế về đầu tư là điều ước mà Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký kết hoặc gia nhập trong đó quy định quyền và nghĩa vụ của Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với hoạt động đầu tư của nhà đầu tư thuộc quốc gia hoặc vùng lãnh thổ là thành viên của điều ước đó, gồm:

a) Nghị định thư gia nhập Hiệp định thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được ký ngày 07 tháng 11 năm 2006;

b) Các hiệp định song phương về khuyến khích và bảo hộ đầu tư;

c) Các hiệp định thương mại tự do và các thỏa thuận hội nhập kinh tế khu vực khác;

d) Các điều ước quốc tế khác quy định quyền và nghĩa vụ của Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam liên quan đến hoạt động đầu tư.

Khái niệm điều ước quốc tế về đầu tư được định nghĩa và quy định tại Nghị định 118/2015/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của luật đầu tư.

=> Vậy điều ước quốc tế về đầu tư là điều ước mà Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký kết hoặc gia nhập trong đó quy định quyền và nghĩa vụ của Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với hoạt động đầu tư của nhà đầu tư thuộc quốc gia hoặc vùng lãnh thổ là thành viên của điều ước đó, gồm:

- Nghị định thư gia nhập Hiệp định thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được ký ngày 07 tháng 11 năm 2006;

- Các hiệp định song phương về khuyến khích và bảo hộ đầu tư;

- Các hiệp định thương mại tự do và các thỏa thuận hội nhập kinh tế khu vực khác;

- Các điều ước quốc tế khác quy định quyền và nghĩa vụ của Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam liên quan đến hoạt động đầu tư.

4. Vận hành của quá trình giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Việc vận hành của quá trình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) được bắt đầu khi nhà đầu tư nưốc ngoài thông báo ý định khởi kiện và kết thúc khi tranh chấp được giải quyết xong hoặc bị ngưng. Quy trình vận hành của giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) được khởi động từ khi nhà đầu tư thông báo ý định khởi kiện, ở giai đoạn này (thông thường là từ 03-06 tháng), việc giải quyết tranh chấp được thực hiện thông qua tham vấn, thương lượng trực tiếp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nưóc dựa trên pháp luật của nước nhận đầu tư và điều ước quốc tế về đầu tư liên quan để cố gắng giải quyết dứt điểm vụ việc.

Trường hợp việc tham vấn, thương lượng không đạt kết quả, nhà đầu tư nước ngoài sẽ khởi kiện giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) ra thiết chế giải quyết tranh chấp. Giai đoạn này bắt đầu khởi động khi nhà đầu tư nước ngoài có thông báo khởi kiện gửi đến nhà nưốc nhận đầu tư.

Theo đó, giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) vận hành tùy thuộc vào việc nhà đầu tư nước ngoài khỏi kiện nhà nước tại thiết chế giải quyết tranh chấp nào. Nếu nhà đầu tư khởi kiện tại thiết chế giải quyết tranh chấp trong nước của nưồc nhận đầu tư, pháp luật và quy tắc tố tụng của nước nhận đầu tư, điều ưốc quốc tế về đầu tư liên quan sẽ được áp dụng để thành lập cơ quan xét xử (hội đồng xét xử) và giải quyết vụ việc.

Nếu nhà đầu tư đưa tranh chấp ra giải quyết tại trọng tài quốc tế, quy tắc trọng tài được lựa chọn cho vụ việc sẽ áp dụng trong việc thành lập hội đồng trọng tài và pháp luật nội dung áp dụng cho giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) là điều ước quốc tế về đầu tư liên quan, pháp luật quốc tế, có thể cả pháp luật của nước nhận đầu tư, tùy thuộc vào quy định tại điều ước quốc tế về đầu tư liên quan hoặc do các bên thỏa thuận trưốc hội đồng trọng tài. Đôì với giải quyết tranh chấp tại thiết chế tài phán, giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS) kết thúc bằng việc thiết chế giải quyết tranh chấp ban hành được phán quyết giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS), thủ tục ban hành phán quyết theo quy tắc tố tụng được áp dụng cho vụ việc giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước (Investor - State Dispute Settlement - ISDS).

5. Bàn về quy chế phối hợp giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Tranh chấp đầu tư quốc tế theo quy chế này là tranh chấp phát sinh từ việc Nhà đầu tư nước ngoài kiện Chính phủ, Nhà nước Việt Nam hoặc cơ quan nhà nước, tổ chức được cơ quan nhà nước ủy quyền quản lý nhà nước và đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành tại Quyết định số 04/2014/QĐ-TTg ngày 14 tháng 1 năm 2014.

Trân trọng!