1. Tổng quan về Hiệp định ATIGA và Hiệp định RCEP:

1.1. Tổng quan về Hiệp định ATIGA:

Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) là một trong những Hiệp định cơ bản của AEC, được ký vào tháng 2/2009 và có hiệu lực từ ngày 17/5/2010, có tiền thân là Hiệp định ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung (CEPT/AFTA) ký năm 1992. ATIGA là hiệp định toàn diện đầu tiên của ASEAN điều chỉnh toàn bộ thương mại hàng hóa trong nội khối và được xây dựng trên cơ sở tổng hợp các cam kết cắt giảm/ loại bỏ thuế quan đã được thống nhất trong CEPT/AFTA cùng các hiệp định, nghị định thư có liên quan. 

Trong ATIGA các nước ASEAN dành cho nhau mức ưu đãi tương đương hoặc thuận lợi hơn mức ưu đãi dành cho các nước đối tác trong các Thỏa thuận thương mại tự do (FTA) mà ASEAN ký (các FTA ASEAN+).

ATIGA bao gồm các điều khoản đảm bảo dòng chu chuyển tự do hàng hóa trong ASEAN như: tự do hóa thuế quan, dỡ bỏ hàng rào phi thuế quan, quy tắc xuất xứ, thuận lợi hóa thương mại, hải quan, tiêu chuẩn và tính hợp lý của tiêu chuẩn, biện pháp vệ sinh dịch tễ. ATIGA còn bao gồm cả những thỏa thuận về cơ chế giữa các tổ chức hỗ trợ cho quá trình thực hiện, điều này cho phép các cơ quan liên ngành trong ASEAN có được hành động đồng nhất.

1.2. Tổng quan về Hiệp định RCEP:

Hiệp định đối tác Kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) là một hiệp định thương mại tự do giữa 15 quốc gia, bao gồm 10 quốc gia thành viên ASEAN và 05 nước đối tác của ASEAN là Nhật Bản, New Zealand, Australia, Trung Quốc và Hàn Quốc, được ký kết tại Hà Nội vào ngày 15/11/2020 với mục tiêu hướng tới hình thành HIệp định thương mại tự do Đông Á (EAFTA) và khởi đầu cho Đối tác kinh tế toàn diện Đông Á (CEPEA).

Mục đích của RCEP là thiết lập một nền tảng quan hệ đối tác kinh tế hiện đại, toàn diện, chất lượng cao và cùng có lợi giữa ASEAN với các đối tác, tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng thương mại và đầu tư trong khu vực, đồng thời đóng góp vào sự tăng trưởng và phát triển kinh tế toàn cầu. 

Hiệp định RCEP bao gồm 20 chương và bao gồm nhiều lĩnh vực trước đây chưa được đề cập trong các FTA ASEAN +1. Hiệp định RCEP có các điều khoản cụ thể liên quan đến thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ. Ngoài ra, hiệp định còn bao gồm các cam kết "phi truyền thống" (so với các FTA đã ký kết giữa ASEAN và 05 quốc gia đối tác) như sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, thương mại điện tử, đầu tư, mua sắm công, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME); hợp tấc kinh tế và kỹ thuật và các lĩnh vực thể chế pháp lý, bao gồm giải quyết tranh chấp.

2. Cơ chế cắt giảm và xóa bỏ thuế quan trong Hiệp định ATIGA và Hiệp định RCEP

2.1. Cơ chế cắt giảm và xóa bỏ thuế quan trong Hiệp định ATIGA

Biểu cam kết cắt giảm thuế quan trong ATIGA của mỗi nước (Phụ lục 2 của Hiệp định) bao gồm toàn bộ các sản phẩm trong Danh mục hài hòa thuế quan của ASEAN và lộ trình cắt giảm cụ thể cho từng sản phẩm trong từng năm nên so với CEPT, cam kết thuế quan trọng ATIGA rất rõ ràng và dễ tra cứu. 

Nguyên tắc cam kết trong ATIGA là tất cả các sản phẩm trong Danh mục hài hòa thuế quan của ASEAN (AHTN) đều được đưa vào trong biểu cam kết thuế quan của từng nước trong ATIGA, bao gồm cả những sản phẩm được cắt giảm thuế và cả những sản phẩm không phải cắt giảm thuế. Các danh mục từ A đến H. 

2.2. Cơ chế cắt giảm và xóa bỏ thuế quan trong hiệp định RCEP

Về phạm vi thuế quan tại RCEP, các bên tham gia không cam kết trong lĩnh vực thuế xuất khẩu mà chỉ đưa ra các cam kết đối với thuế nhập khẩu. Các nước cam kết đối với toàn bộ biểu thuế, bao gồm các danh mục xóa bỏ thuế nhập khẩu, cắt giảm thuế và loại trừ đối với phạm vi nhỏ dòng thuế. Việc xóa bỏ, cắt giảm thuế nhập khẩu được thực hiện theo cam kết tại biểu thuế của các bên. 

3. So sánh cơ chế cắt giảm và xóa bỏ thuế quan giữa Hiệp định ATIGA và Hiệp định RCEP

- Trong hiệp định ATIGA: quy định tại chương 2 - Tự do hóa thuế quan; Biểu cam kết về thuế của các quốc gia thành viên.

- Trong hiệp định RCEP: quy định tại chương 2 - Thương mại hàng hóa, Phần A - Điều khoản chung và mở cửa thị trường đối với hàng hóa bao gồm quy định về cắt 

3.1. Sự giống nhau:

- Hiệp định ATIGA và hiệp định RCEP đều có mục đích chung là tạo ra thị trường tự do dịch chuyển hàng hóa giữa các nước thành viên. Cả hai hiệp định này, tuy có cách diễn đạt khác nhau nhưng đều hướng tới mục tiêu và biện pháp như vậy.

+ ATIGA: Mục tiêu của Hiệp định này là đạt được sự lưu chuyển tự do của hàng hoá trong ASEAN như một trong những công cụ chính để xây dựng thị trường đơn nhất và cơ sở sản xuất chung hướng tới hội nhập kinh tế sâu sắc hơn trong khu vực hướng tới thực hiện Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015. (Điều 1 Chương 1)

+ RCEP: hình thành 1 FTA tiên tiến và lớn hơn ngoài các FTA ASEAN+1 hiện có. Các mục tiêu của Hiệp định này: 

(a) Thành lập một khuôn khổ hợp tác kinh tế hiện đại, toàn diện, chất lượng cao, và cùng có lợi nhằm tạo thuận lợi cho việc mở rộng thương mại và đầu tư khu vực và đóng góp cho sự phát triển và tăng trưởng kinh tế toàn cầu, có tính đến giai đoạn phát triển và nhu cầu kinh tế của các Bên, đặc biệt là các Nước kém phát triển nhất;

(b) Từng bước tự do hóa và thuận lợi hóa thương mại hàng hóa giữa các Bên thông qua, nhưng không hạn chế ở, xóa bỏ dần các hàng rào thuế quan và phi thuế quan trong hầu hết thương mại hàng hóa giữa các Bên;

- Đều có lộ trình cắt giảm thuế quan theo năm (RCEP cũng sẽ tuân theo các mô hình riêng của ASEAN, với cứ sau 5 – 10 năm sẽ có một đợt nâng cấp toàn diện.)

- Đều đặt ra các nghĩa vụ đối xử quốc gia, phí và phụ phí, loại bỏ các hạn chế định lượng đối với xuất nhập khẩu, hàng hóa quá cảnh, v.v. được thực hiện theo quy định của Hiệp định chung về Thuế và Thương mại của WTO (GATT)

- Đều đưa ra những ưu đãi về tự do hóa thuế quan ở mức tương đối cao

- Đều áp dụng quy tắc cộng gộp xuất xứ (Điều 30 ATIGA và hướng dẫn tại Phụ lục 6- ATIGA), quy tắc hàm lượng giá trị giá khu vực (RVC) hoặc quy tắc chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC).

- Xóa bỏ và cắt giảm thuế quan và phi thuế quan

3.2. Sự khác nhau:

- Về chủ thể, ATIGA xác định các Quốc gia thành viên ở đây là những nước thuộc tổ chức ASEAN, phạm vi nhỏ hơn so với RCEP chủ thể ngoài là các quốc gia thuộc ASEAN thì còn bao gồm cả 05 quốc gia mà ASEAN đã ký hiệp định thương mại tự do (Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, New Zealand)

- Lộ trình xóa bỏ thuế quan:

+ ATIGA có lộ trình 10 tới 15 năm theo danh mục và giảm gần 100% số ngành thuế.

Xóa bỏ thuế quan với tất cả sản phẩm. Theo Điều 19 hiệp định ATIGA các quốc gia thành viên sễ cắt giảm và/ hoặc loại bỏ thuế quan đối với hàng hóa xuất xứ của họ theo các mô hình cụ thể và các điều kiện để đảm bảo sự đáp ứng của mỗi quốc gia thành viên. Các lộ trình cụ thể từ A đến H. Theo Điều 20 Xóa bỏ hạn ngạch thuế quan thì trừ quy định khác trong Hiệp định này, từng quốc gia Thành viên cam kết không áp dụng Hạn ngạch thuế quan (TRQs) đối với nhập khẩu bất kỳ loại hàng hóa nào có xuất xứ ở các Quốc gia Thành viên khác hoặc đối với xuất khẩu bất kỳ hàng hóa nào tới lãnh thổ của các Quốc gia Thành viên khác.

(i) Có cơ chế xóa bỏ các biện pháp phi thuế quan (biện pháp hạn chế số lượng tại Điểm n, K1 Đ2 ATIGA): xóa bỏ ngay các hạn chế về số lượng. Cấm các quốc gia duy trì hoặc thông qua bất kỳ biện pháp hạn chế về số lượng nào đối với hàng hóa xuất nhập khẩu (Điều 41- ATIGA) trừ ngoại lệ tại Điều 8, 9, 10 ATIGA và các biện pháp khác được Hội đồng AFTA chấp thuận.

(ii) Các biện pháp thuế quan khác: xóa bỏ dần dần 

+ RCEP là quá trình tự do hóa thuế quan trong 15 tới 20 năm sau khi Hiệp định có hiệu lực tùy thuộc vào cam kết cụ thể của các bên. Đặc biệt, hầu hết các bên sẽ thực hiện xóa bỏ thuế quan ngay khi Hiệp định RCEP có hiệu lực đối với lượng lớn số dòng thuế (từ 64%-82% số dòng thuế). Đây là mức cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi Hiệp định có hiệu lực tương đối mở so với các FTA trước đây. Theo lộ trình cam kết trong Hiệp định RCEP, tỷ lệ xóa bỏ thuế quan Việt Nam dành cho ASEAN ở mức 90,3%, Australia và New Zealand đạt 89,6%, Nhật Bản và Hàn Quốc 86,7 %, Trung Quốc là 85,6%.

Có thể thấy Hiệp định ATIGA đưa ra sự cắt bỏ về mặt thuế quan và phi thuế quan. Trong đó thuế quan được xóa bỏ với tất cả sản phẩm. Còn với RCEP tỷ lệ tự do hóa phụ thuộc vào cam kết giữa các bên, hầu hết các bên sẽ thực hiện xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định RCEP có hiệu lực đối với lượng lớn số dòng thuế.

- Mức độ mở: trong khi ATIGA mang tính đóng khuôn và không mở như RCEP tức là ATIGA sẽ chỉ để áp dụng cho 10 nước thành viên ASEAN còn RCEP thì sau khi có hiệu lực thi hành 18 tháng RCEP sẽ xem xét đơn yêu cầu của những thành viên mới. ATIGA có lộ trình tự do hóa thuế quan 10-15 năm theo danh mục và giảm dần 100% số ngành thuế trong khi đó RCEP có lộ trình cam kết về thuế quan có thời hạn dài nhất là 25 năm. ATIGA có cam kết thuế quan rất rõ ràng và dễ tra cứu (vì biểu cam kết cắt giảm thuế của mỗi nước (Phụ lục 2 của Hiệp  định) bao gồm toàn bộ các sản phẩm trong Danh mục hài hòa thuế quan của ASEAN (AHTN) và lộ trình cắt giảm cụ thể cho từng sản phẩm trong từng năm). Còn CEPT cam kết không rõ ràng bằng ATIGA.

- Phạm vi: 

+ ATIGA: các nước ASEAN dành cho nhau mức ưu đãi tương đương hoặc thuận lợi hơn mức ưu đãi dành cho các nước đối tác trong các Thỏa thuận thương mại tự do (FTA) mà ASEAN ký (các FTA ASEAN+)

+ RCEP: các bên tham gia không cam kết trong lĩnh vực thuế xuất khẩu mà chỉ đưa ra các cam kết đối với thuế nhập khẩu. Các nước cam kết đối với toàn bộ biểu thuế, bao gồm các danh mục xóa bỏ thuế nhập khẩu, cắt giảm thuế và loại trừ đối với phạm vi nhỏ dòng thuế. Các nước đối tác cam kết tỷ lệ tự do hóa cho ASEAN cũng như các nước ASEAN cam kết cho nhau vào khoảng 90-92%, trong khi tỷ lệ tự do hóa một số nước đối tác dành cho nhau và một số nước ASEAN dành cho nước đối tác ở mức thấp hơn (83-89%). Theo đó phản ánh trình độ phát triển khác nhau giữa các nền kinh tế RCEP cũng như mối quan hệ thương mại đan xen trong khu vực. RCEP còn bao phủ quyền sở hữu trí tuệ. RCEP không bao gồm các thỏa thuận về các quy định lao động, công nhân hoặc nhân quyền hoặc bất cứ điều gì về môi trường. 

Có thể thấy rằng phạm vi ATIGA rộng hơn, quy định tương đối rõ ràng trong hiệp định, ngoài các cam kết về thuế quan thì hiệp định còn bao gồm các cam kết xóa bỏ các hàng rào phi thuế quan, quy tắc xuất xứ, thuận lợi hóa thương mại, hải quan, các tiêu chuẩn và sự phù hợp, các biện pháp vệ sinh dịch tễ. Còn RCEP có phạm vi về thuế quan, việc xóa bỏ cắt giảm được thực hiện theo cam kết tại biểu thuế của các bên và còn các cam kết về quyền sở hữu trí tuệ (Chương 11). Ngoài ra, cam kết về sở hữu trí tuệ của RCEP còn được đánh giá toàn diện và cao hơn so với cam kết trong các hiệp định khác của ASEAN.