Mục lục bài viết

Trong cơ chế tố tụng hình sự, biên bản phiên tòa được xem là “linh hồn” của hồ sơ vụ án, là công cụ pháp lý phản ánh trung thực và toàn diện diễn biến của quá trình xét xử. Theo quy định tại Điều 258 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, biên bản phiên tòa phải được lập đầy đủ, chính xác, bảo đảm ghi nhận trung thực lời khai, ý kiến tranh luận, cùng các quyết định của Hội đồng xét xử. Văn bản này không chỉ là căn cứ để ban hành bản án, mà còn có giá trị kiểm chứng, giám sát hoạt động tố tụng, góp phần bảo đảm nguyên tắc công bằng, minh bạch và thượng tôn pháp luật trong nền tư pháp hình sự Việt Nam.

1. Biên bản phiên tòa hình sự là gì?

Biên bản phiên tòa hình sự là một văn bản tố tụng có giá trị pháp lý quan trọng, được lập để ghi nhận và tường thuật toàn bộ diễn biến của một phiên tòa hình sự, từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc. Đây là một tài liệu chính thức, phản ánh một cách khách quan và đầy đủ các sự kiện, lời khai, lời trình bày, các câu hỏi và câu trả lời, cũng như các quyết định của Hội đồng xét xử hoặc Chủ tọa phiên tòa. Biên bản này không chỉ đơn thuần là bản sao chép những gì đã diễn ra mà còn là một công cụ pháp lý để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và đúng quy trình tố tụng.

Biên bản phiên tòa hình sự có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng, đặc biệt là trong việc kiểm tra tính hợp pháp của quá trình xét xử, làm cơ sở cho các quyết định kháng cáo, kháng nghị, và giúp xác minh sự thật khách quan của vụ án. Đồng thời, biên bản còn là tài liệu quan trọng để đối chiếu với bản án cuối cùng, giúp khắc phục sai sót, nếu có, trong bản án và đảm bảo kết quả xét xử đúng đắn.

2. Quy định biên bản phiên tòa hình sự 

Điều 258 của Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2015 quy định chi tiết và cụ thể về biên bản phiên tòa hình sự. Đây là điều luật quan trọng giúp đảm bảo tính minh bạch, chính xác trong quá trình tố tụng, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia phiên tòa. Điều này không chỉ quy định về nội dung, hình thức mà còn các thủ tục liên quan đến việc lập, kiểm tra và sửa đổi biên bản phiên tòa. Cụ thể:

- Yêu cầu về Nội dung (Khoản 1 và 2 Điều 258 BLTTHS 2015)

Yêu cầu biên bản phiên tòa phải ghi rõ các thông tin hành chính cơ bản như: giờ, ngày, tháng, năm, địa điểm mở phiên tòa. Đây là thông tin tối thiểu cần có để xác định thời gian và không gian của phiên tòa, đảm bảo tính hợp pháp của phiên tòa đó.

Yêu cầu "mọi diễn biến tại phiên tòa" cần được ghi chép đầy đủ, bao gồm các câu hỏi, câu trả lời, lời trình bày của các bên tham gia tố tụng, cùng các quyết định được Hội đồng xét xử đưa ra. Đây là điểm quan trọng, nhấn mạnh rằng biên bản không chỉ ghi lại các sự kiện quan trọng mà còn mọi chi tiết trong suốt quá trình xét xử. Điều này giúp biên bản trở thành bản sao chính thức của toàn bộ diễn biến phiên tòa, là căn cứ quan trọng để các cơ quan tố tụng và các bên tham gia tố tụng kiểm tra tính hợp pháp của các quyết định.

- Quy định về ghi âm và ghi hình (Khoản 1 Điều 258 BLTTHS 2015)

Khoản 1 của Điều 258 BLTTHS 2015 mở ra khả năng hiện đại hóa tố tụng bằng việc cho phép ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh về diễn biến của phiên tòa. Tuy nhiên, điều quan trọng là việc ghi âm và ghi hình này không phải là yêu cầu bắt buộc, mà chỉ là một lựa chọn "có thể" thực hiện (dùng từ "có thể" thay vì "phải"). Điều này thể hiện tính linh hoạt của pháp luật trong việc sử dụng công nghệ mới mà vẫn giữ lại phương pháp ghi chép thủ công truyền thống.

Sự không bắt buộc của việc ghi âm và ghi hình khiến biên bản phiên tòa viết tay hoặc đánh máy (do Thư ký ghi chép) vẫn là tài liệu pháp lý duy nhất có giá trị ràng buộc. Việc này cũng tạo ra một sự căng thẳng giữa hai phương pháp ghi chép: phương pháp truyền thống (biên bản viết) và phương pháp hiện đại (ghi âm, ghi hình). Khi có mâu thuẫn giữa biên bản viết và bản ghi âm, thì biên bản viết vẫn có giá trị pháp lý cao hơn. Điều này làm tăng trách nhiệm của Thư ký trong việc ghi chép một cách chính xác và đảm bảo không có sự sửa chữa hoặc thiếu sót.

- Yêu cầu về lập và ký (Khoản 3 Điều 258 BLTTHS 2015)

Điều này quy định rõ ràng về việc kiểm tra và ký biên bản. Sau khi phiên tòa kết thúc, chủ tọa và Thư ký Tòa án phải ngay lập tức kiểm tra biên bản và ký vào đó. Sự bổ sung từ "ngay"  trong BLTTHS 2015 là một thay đổi quan trọng so với Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, nhằm ngăn ngừa việc biên bản có thể bị sửa đổi sau khi phiên tòa kết thúc nhưng trước khi các bên có quyền tiếp cận hoặc kiểm tra. Quy định này giúp bảo vệ tính toàn vẹn của biên bản, tránh tình trạng biên bản bị chỉnh sửa hoặc bổ sung thông tin một cách không chính thức sau khi phiên tòa đã kết thúc.

Việc yêu cầu ký ngay lập tức sau khi phiên tòa kết thúc cũng là một biện pháp đảm bảo rằng các thông tin trong biên bản không bị thay đổi mà không có sự giám sát của các bên có liên quan, như Kiểm sát viên và các bên tham gia tố tụng khác.

- Quyền tiếp cận và sửa đổi (Khoản 4 Điều 258 BLTTHS 2015)

Khoản 4 của Điều 258 bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng bằng cách cho phép họ có quyền tiếp cận và yêu cầu sửa đổi biên bản phiên tòa. Sau khi Chủ tọa và Thư ký ký vào biên bản, các bên như Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, bị hại, và các đại diện có quyền xem biên bản và yêu cầu ghi nhận những sửa đổi, bổ sung nếu cần thiết.

Điều này giúp bảo đảm rằng biên bản phản ánh chính xác tất cả các diễn biến trong phiên tòa và không có sự thiếu sót hoặc sai lệch thông tin. Quy trình sửa đổi biên bản được quy định rất rõ ràng:

  • Nếu có yêu cầu sửa đổi, Thư ký Tòa án phải ghi những sửa đổi, bổ sung vào phần cuối của biên bản chứ không được tẩy xóa hay sửa chữa trực tiếp vào nội dung đã ghi.
  • Chủ tọa phiên tòa phải ký xác nhận vào phần sửa đổi, bổ sung đó.
  • Trong trường hợp Chủ tọa không đồng ý với yêu cầu sửa đổi, phải ghi rõ lý do và đưa vào biên bản.

Quy định này đảm bảo tính khách quan, minh bạch trong quá trình lập biên bản và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng, tránh tình trạng áp đặt quyết định mà không có sự đồng thuận của các bên liên quan.

Điều 258 BLTTHS 2015 là một điều luật quan trọng trong việc quy định về biên bản phiên tòa hình sự. Các quy định tại điều này giúp tăng cường tính minh bạch và chính xác của quá trình tố tụng, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia phiên tòa. Các yêu cầu về nội dung, thủ tục lập biên bản, việc kiểm tra và ký biên bản ngay lập tức, cùng với quyền yêu cầu sửa đổi, bổ sung biên bản, đều góp phần bảo đảm tính khách quan và chính xác trong việc ghi nhận các sự kiện xảy ra tại phiên tòa hình sự.

3. Nội dung bắt buộc của biên bản phiên tòa 

Biên bản phiên tòa hình sự Theo mẫu số 22-HS Nghị quyết 05/2017/NQ-HĐTP là một văn bản pháp lý quan trọng ghi lại toàn bộ diễn biến của phiên tòa, Nội dung biên bản phải bao gồm các phần sau: 

3.1. Phần Mở đầu (Thủ tục hành chính) 

Phần này xác định rõ bối cảnh pháp lý của phiên tòa:

  • Ghi rõ tên Tòa án tiến hành xét xử và Tiêu đề theo quy chuẩn.   
  • Thời gian bắt đầu: Ghi chi tiết "hồi....... giờ....... phút ngày....... tháng....... năm".   
  • Địa điểm: Ghi rõ nơi tiến hành phiên tòa (ví dụ: Tại trụ sở Tòa án hoặc địa điểm xét xử lưu động).   
  • Thông tin vụ án: Ghi đầy đủ họ tên bị cáo (nếu nhiều bị cáo thì ghi bị cáo đầu vụ và đồng phạm).   
  • Thông tin truy tố: Ghi rõ Viện kiểm sát nào truy tố, về tội danh nào, theo điểm, khoản, điều của Bộ luật Hình sự tại Cáo trạng số....   
  • Hình thức xét xử: Ghi rõ vụ án được "xét xử công khai" hay "xử kín".   

3.2. Thành phần Tố tụng

Đây là phần ghi nhận sự có mặt, vắng mặt và tư cách pháp lý của những người tham gia phiên tòa, được chia làm hai nhóm:

i) Những người tiến hành tố tụng : Phải ghi đầy đủ họ tên của các chức danh sau:   

  • Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa.
  • Các Hội thẩm nhân dân (hoặc quân nhân).
  • Thư ký phiên tòa.
  • Đại diện Viện kiểm sát (Kiểm sát viên).
  • Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký, Kiểm sát viên dự khuyết (nếu có).

ii) Những người tham gia tố tụng: Đây là phần phải ghi chi tiết nhất để xác định lý lịch và tư cách tố tụng:

  • Bị cáo : Ghi chi tiết lý lịch (ngày sinh, nơi cư trú, nghề nghiệp, trình độ văn hóa/học vấn, dân tộc, con ông/bà, tiền án, tiền sự, nhân thân, ngày bị bắt tạm giam...).   
  • Người bào chữa : Ghi đầy đủ họ tên người bào chữa và họ tên bị cáo được bào chữa. Ghi rõ là Luật sư (thuộc Văn phòng, Đoàn luật sư nào) hay là Bào chữa viên nhân dân. Phải ghi rõ "có mặt" hay "vắng mặt".   
  • Bị hại, Nguyên đơn dân sự, Bị đơn dân sự, Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan : Ghi đầy đủ họ tên, tuổi, nghề nghiệp, nơi cư trú. Đặc biệt, nếu bị hại dưới 18 tuổi phải ghi rõ ngày, tháng, năm sinh. Phải ghi rõ "có mặt" hay "vắng mặt" tại phiên tòa.   
  • Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp (cho bị hại, đương sự...) : Ghi rõ thông tin tương tự như người bào chữa.   

3.3. Phần thủ tục bắt đầu phiên tòa

Phần này ghi lại các thủ tục tố tụng bắt buộc khi bắt đầu phiên tòa:

  • Chủ tọa phiên tòa khai mạc phiên tòa và đọc Quyết định đưa vụ án ra xét xử.   
  • Thư ký phiên tòa báo cáo về sự có mặt, vắng mặt của những người được Tòa án triệu tập và nêu rõ lý do vắng mặt.   
  • Chủ tọa phiên tòa kiểm tra lại lý lịch, phổ biến quyền và nghĩa vụ của những người có mặt.   
  • Chủ tọa giới thiệu những người tiến hành tố tụng và hỏi về việc có ai đề nghị thay đổi không. Biên bản phải ghi lại việc trả lời của những người được hỏi, và nếu có đề nghị, phải "ghi đề nghị và quyết định giải quyết của Hội đồng xét xử".   
  • Hỏi bị cáo đã được giao nhận bản Cáo trạng và Quyết định đưa vụ án ra xét xử hay chưa. Phải ghi lại "việc trả lời của bị cáo".   
  • Hỏi Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng xem có ai yêu cầu triệu tập thêm người làm chứng hoặc đưa thêm vật chứng, tài liệu hay không. Phải ghi "yêu cầu (nếu có) và quyết định giải quyết của Hội đồng xét xử".   

3.4. Phần tranh tụng tại phiên tòa

Đây là phần "nội dung" chính của phiên tòa, ghi lại quá trình xét xử:

  • Kiểm sát viên công bố bản Cáo trạng và trình bày ý kiến bổ sung (nếu có).   
  • Phần Xét hỏi: Biên bản phải ghi "các câu hỏi và trả lời của bị cáo, người bào chữa, những người tham gia tố tụng khác, Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên tham gia phiên tòa".   
  • Phần Tranh luận: Biên bản ghi "tóm tắt các ý kiến phát biểu và đối đáp của bị cáo, người bào chữa, những người tham gia tố tụng khác, Kiểm sát viên tham gia phiên tòa".   
  • Ghi lại Lời nói sau cùng của bị cáo (nếu có).    

3.5. Phần kết thúc phiên tòa

Phần này ghi lại các thủ tục cuối cùng và hoàn tất biên bản:

  • Ghi việc Hội đồng xét xử vào phòng nghị án.   
  • Ghi việc Hội đồng xét xử tuyên án. Một lưu ý quan trọng là biên bản không chép lại toàn bộ nội dung bản án, mà chỉ ghi: "Hội đồng xét xử tuyên án theo bản án đã được Hội đồng xét xử thông qua tại phòng nghị án".   
  • Nếu HĐXX có quyết định khác (ví dụ: quay trở lại việc hỏi và tranh luận) thì phải ghi rõ quyết định đó.   
  • Ghi lại "Những sửa đổi, bổ sung" theo yêu cầu của Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng (nếu có).   
  • Ghi thời gian kết thúc phiên tòa.
  • Chữ ký của Thư ký Tòa án và Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa

Tóm lại, biên bản phiên tòa phải ghi lại đầy đủ và chính xác diễn biến của phiên tòa, từ các thông tin hành chính cơ bản, thành phần tham gia tố tụng, thủ tục tiến hành phiên tòa, đến các câu hỏi, câu trả lời và các quyết định của Hội đồng xét xử. Sự chính xác và minh bạch trong biên bản sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc cho các bên liên quan trong việc kiểm tra và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

4. Quy trình lập biên bản phiên tòa  

Điều 258 BLTTHS 2015 quy định một quy trình tố tụng chặt chẽ gồm 4 bước liên quan đến biên bản, đảm bảo tính liên tục, minh bạch và khả năng kiểm soát của các bên.

4.1. Trách nhiệm lập và ký Biên bản phiên tòa

Thư ký Tòa án là người chịu trách nhiệm chính trong việc ghi lại biên bản phiên tòa. Thư ký có nhiệm vụ ghi chép một cách đầy đủ và chính xác tất cả các diễn biến trong suốt phiên tòa, từ thủ tục mở đầu cho đến khi kết thúc. Biên bản phải phản ánh một cách khách quan các câu hỏi, câu trả lời, lời trình bày và các quyết định của Hội đồng xét xử, cũng như những diễn biến quan trọng khác của phiên tòa. Trách nhiệm này đòi hỏi Thư ký phải tập trung, cẩn trọng và tuân thủ đúng quy trình ghi chép để đảm bảo tính chính xác của biên bản.

Sau khi Thư ký hoàn thành việc lập biên bản, Chủ tọa phiên tòa sẽ có trách nhiệm kiểm tra lại nội dung biên bản. Chủ tọa phiên tòa là người có quyền yêu cầu sửa đổi nếu thấy có sự sai sót, thiếu sót hoặc không chính xác trong biên bản. Sau khi kiểm tra, Chủ tọa phiên tòa và Thư ký Tòa án sẽ cùng ký vào biên bản, xác nhận sự chính xác của các thông tin đã được ghi chép. Việc ký biên bản chính thức khẳng định tính hợp pháp và độ tin cậy của biên bản phiên tòa.

Quy định pháp lý yêu cầu việc kiểm tra và ký biên bản phải được thực hiện ngay sau khi kết thúc phiên tòa. Đây là một điểm quan trọng nhằm khóa nội dung biên bản, đảm bảo rằng biên bản không bị sửa đổi hoặc thay đổi sau khi phiên tòa đã kết thúc. Thời gian ký biên bản là dấu mốc pháp lý quan trọng, giúp bảo vệ tính toàn vẹn của biên bản và ngăn chặn mọi hành vi thay đổi nội dung phiên tòa sau khi đã kết thúc.

Việc thực hiện đúng quy trình lập và ký biên bản không chỉ đảm bảo tính hợp pháp của biên bản, mà còn giúp bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng trong trường hợp có tranh chấp hay khiếu nại sau phiên tòa.

 

4.2. Thủ tục yêu cầu sửa đổi, bổ sung biên bản phiên tòa

Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, bị hại, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự hoặc đại diện của những người đó được xem biên bản phiên tòa. Nếu sau khi xem, phát hiện sai sót hoặc thiếu nội dung, họ có quyền yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Thư ký có trách nhiệm ghi lại mọi yêu cầu sửa đổi hoặc bổ sung từ các bên tham gia tố tụng vào biên bản.

"Không được tẩy xóa, sửa chữa trực tiếp" vào nội dung gốc đã được ký. Đây là quy định nhằm tránh việc sửa đổi nội dung biên bản một cách không chính thức hoặc thay đổi một cách trái phép. Thay vì sửa trực tiếp trong nội dung gốc, biên bản phải "ghi sửa đổi, bổ sung tiếp vào cuối biên bản phiên tòa". Điều này giúp giữ nguyên tính toàn vẹn của biên bản gốc và đồng thời phản ánh những yêu cầu sửa đổi, bổ sung trong một phần bổ sung riêng biệt.

Người có yêu cầu sửa đổi, bổ sung và Chủ tọa phiên tòa phải cùng ký xác nhận vào phần sửa đổi, bổ sung đó. Nếu Chủ tọa không chấp nhận yêu cầu sửa đổi, họ không có quyền im lặng. Chủ tọa phải "nêu rõ lý do và ghi vào biên bản phiên tòa". Điều này đảm bảo rằng mọi quyết định từ chối sửa đổi đều được lý giải rõ ràng, tránh tình trạng mập mờ hoặc thiếu minh bạch trong việc xử lý các yêu cầu của các bên.

5. Mẫu biên bản phiên tòa hình sự sơ thẩm 

Dưới đây là Mẫu Biên bản phiên tòa hình sự sơ thẩm theo quy định tại Mẫu 22-HS (theo Nghị quyết 05/2017/NQ-HĐTP) và các quy định liên quan của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Mẫu này nhằm đảm bảo sự nhất quán và đầy đủ trong việc ghi chép các diễn biến trong một phiên tòa hình sự sơ thẩm.

 Tải mẫu Biên bản phiên tòa hình sự mới nhất tại đây: Mẫu số 22-HS (Ban hành kèm theo Nghị quyết số 05/2017/NQ-HĐTP ngày 19 tháng 9 năm 2017 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao)

Kết luận 

Có thể nói, biên bản phiên tòa hình sự là chiếc “gương soi” trung thực phản ánh toàn bộ quá trình xét xử, đồng thời là cơ sở pháp lý vững chắc bảo đảm tính đúng đắn, khách quan của bản án. Việc lập biên bản đúng quy định không chỉ thể hiện tinh thần tôn trọng pháp luật của người tiến hành tố tụng, mà còn khẳng định sự nghiêm minh và công bằng của nền tư pháp. Một biên bản được ghi chép đầy đủ, trung thực chính là minh chứng rõ ràng nhất cho nguyên tắc “mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật” – nền tảng của công lý và niềm tin xã hội vào hoạt động của Tòa án.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.