Người định giá tài sản trong Bộ luật tố tụng hình sự mới nhất

Việc bổ sung người định giá tài sản vào BLTTHS là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Sự thay đổi này đã chuyển hóa hoạt động định giá từ một công việc hành chính hỗ trợ thuần túy sang một hoạt động chuyên môn có địa vị pháp lý độc lập và rõ ràng.

Mục tiêu của quy định này là hai mặt:

Sự ràng buộc này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi kết luận định giá tài sản là một nguồn chứng cứ trực tiếp theo Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Nếu thiếu cơ chế trách nhiệm rõ ràng, giá trị pháp lý và độ tin cậy của chứng cứ chuyên môn này sẽ bị suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến tính công minh của hoạt động xét xử.

Tính độc lập và khách quan là yêu cầu tiên quyết đối với hoạt động định giá tài sản trong tố tụng hình sự. Bất kỳ yếu tố nào có thể ảnh hưởng đến sự vô tư, trung thực của người định giá đều có nguy cơ làm sai lệch kết quả, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng trong việc đánh giá chứng cứ và ra quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng. Chính vì vậy, BLTTHS tại Điều 69 đã quy định cụ thể các trường hợp mà người định giá tài sản phải từ chối tham gia hoặc bị thay đổi nhằm bảo đảm nguyên tắc công bằng và khách quan trong quá trình giải quyết vụ án.

Theo quy định Điều 69 BLTTHS, người định giá tài sản phải bị thay đổi hoặc tự mình từ chối tham gia tố tụng nếu rơi vào một trong các trường hợp có khả năng dẫn đến xung đột lợi ích hoặc thiên vị trong quá trình định giá.

Thứ nhất, người định giá tài sản không được đồng thời là bị hại, đương sự trong vụ án, hoặc là người đại diện, người thân thích của bị hại, đương sự, bị can hoặc bị cáo. Quy định này nhằm loại bỏ khả năng ảnh hưởng về mặt tình cảm, lợi ích cá nhân hoặc mối quan hệ thân thuộc, vốn có thể tác động đến tính khách quan khi xác định giá trị tài sản. Nếu để những người có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vụ án thực hiện việc định giá, kết luận đưa ra sẽ khó bảo đảm tính trung lập, dễ dẫn đến nghi ngờ về tính chính xác của chứng cứ.

Thứ hai, người định giá không được là người đã từng tham gia tố tụng với tư cách khác trong cùng vụ án, như người bào chữa, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch hoặc người dịch thuật. Việc một cá nhân tham gia cùng lúc hoặc luân chuyển giữa nhiều vai trò tố tụng có thể tạo nên sự chồng chéo về lợi ích, thậm chí dẫn đến việc sử dụng thông tin thu được ở vị trí này để phục vụ cho kết luận ở vị trí khác, làm mất đi tính độc lập trong hoạt động chuyên môn.

Những quy định trên thể hiện rõ nguyên tắc bảo đảm tính vô tư, khách quan và trung lập trong hoạt động định giá tài sản. Người định giá tài sản phải giữ vị thế độc lập với các bên trong vụ án và chỉ dựa trên căn cứ pháp lý, dữ liệu thực tế để xác định giá trị tài sản. Việc từ chối hoặc thay đổi người định giá trong các trường hợp nêu trên không chỉ bảo vệ sự chính xác của kết luận định giá mà còn góp phần củng cố niềm tin vào tính công minh, khách quan của hoạt động tố tụng hình sự

Nghị định 250/2025/NĐ-CP đã có những sửa đổi và bổ sung quan trọng nhằm tăng cường cơ chế bảo đảm tính khách quan trong hoạt động định giá tài sản. Điểm nổi bật là việc mở rộng phạm vi xung đột lợi ích không chỉ trong giai đoạn điều tra, truy tố mà ngay từ giai đoạn tiền tố tụng – tức là từ khi cơ quan chức năng tiếp nhận, xử lý tin báo hoặc kiến nghị khởi tố.

Theo quy định tại Điều 5 của Nghị định, phạm vi người phải từ chối hoặc bị thay đổi không chỉ giới hạn ở người có quan hệ thân thích hoặc đại diện của bị can, bị cáo, bị hại, mà còn mở rộng đến “người bị tố giác, người có tin báo về tội phạm hoặc người bị kiến nghị khởi tố” và “người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp” của họ. Việc mở rộng này thể hiện bước tiến rõ rệt trong tư duy lập pháp, khi Nhà nước nhận thấy rằng tính khách quan cần được bảo đảm ngay từ khi vụ việc mới được khởi động. Bởi lẽ, trong nhiều trường hợp, giá trị tài sản được định giá ngay từ giai đoạn đầu chính là căn cứ quan trọng để xác định dấu hiệu tội phạm hoặc thiệt hại – yếu tố quyết định đến việc có khởi tố vụ án hay không.

Bên cạnh đó, Nghị định 250/2025/NĐ-CP còn bổ sung cơ chế kiểm soát tính chính trực về nhân sự trong hoạt động định giá. Theo đó, thành viên Hội đồng định giá tài sản nếu đang trong thời gian bị kỷ luật từ hình thức cảnh cáo trở lên sẽ không được phép tiếp tục tham gia vào quá trình định giá. Dù hành vi vi phạm kỷ luật không nhất thiết liên quan trực tiếp đến vụ án, nhưng người bị kỷ luật được xem là đã mất uy tín công vụ, ảnh hưởng đến niềm tin về tính công tâm, độc lập của kết luận định giá. Quy định này không chỉ nhằm bảo vệ hình ảnh của cơ quan tiến hành tố tụng, mà còn góp phần duy trì tính chính trực và chuẩn mực đạo đức hành nghề của đội ngũ định giá viên.

Một điểm tiến bộ khác là Nghị định quy định rõ rằng Hội đồng định giá vẫn được phép tiếp tục hoạt động nếu số lượng thành viên còn lại vẫn bảo đảm tối thiểu theo quy định pháp luật, tránh tình trạng đình trệ hoặc kéo dài thời hạn tố tụng. Điều này thể hiện sự cân bằng hợp lý giữa yêu cầu khách quan và hiệu quả thực thi, bảo đảm quy trình định giá không bị gián đoạn nhưng vẫn giữ vững tiêu chuẩn về nhân sự có phẩm chất và năng lực phù hợp.

Nhìn chung, các sửa đổi tại Nghị định 250/2025/NĐ-CP đã góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động định giá tài sản trong tố tụng hình sự, hướng tới một cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn, minh bạch hơn và phòng ngừa rủi ro thiên vị ngay từ đầu quy trình. Đây là bước tiến thể hiện tinh thần cải cách tư pháp, nâng cao chất lượng chứng cứ phục vụ quá trình điều tra, truy tố và xét xử.